Jardim Licidere foin mak halo hotu hahu husi tinan 2008- to'o tinan Outubro 2009. Kompanha nebe mak halo projetu nebe mak PM Xanana Gusmao nia alin rasik ANO GUSMAO iha Licidere Dili. Total orsamento ba Projetu rehabilitasaun ne'e liu 200, 000.00 USD..
Deklarasaunn Politika
Bankada FRETILIN
Díli, 1 Junho 2009
Senhor Presidente do Parlamento Nacional,
Senhores Distintos Deputados..
Povo Maubere...
Bankada FRETILIN iha Plenaria Uma Fukun povo Maubere nian hakarak haklaken ba povo maubere tomak kona ba osan povo nian iha verba Sociedade Sivil hamutuk 5 000 000 USD (5 milhoes de dolares amerikano) nebe Parlamento Nacional aprova iha orsamento rectifikativu iha fulan Julho 2008 no ezekuta husi Gabinete Primeiro Ministro no Vice Primeiro Ministro de Faktu Xanana Gusmao no Jose Luis Guterres.
Tuir relatorio ezekusaun Orsamental ba Quarto Trimestre, nebe Governo de Faktu haruka ba Parlamento Nacional iha 1 Abril 2009, total dotasaun Orsamento Estado Aloka ba Gabinete Primeiro Ministro de Faktu Xanana Gusmao hamutuk 70,902 milhoes de dolares amerikano ba tinan 2008 nebe inklui osan ba sociedade sivil hamutuk 5 milhoes.
Iha relatorio ne’e hatudu katak husi total 70,902 miloes dolares amerikano nebe iha Gabinete Primeiro Ministro de Faktu nia okos gasta hanesan cash ka dinheiro hamutuk 61,446 milhoes dolares amerikanos nebe reprezenta 86,7%.
Iha deklarasaun politika ohin nian, Bankada FRETILIN hakarak konfirma lia fuan nebe mak dalabarak ami hateten ona kona ba Primeiro Ministro de Faktu Xanana nebe gasta osan povo nian arbiru deit, laiha plano,programa no fahe deit latuir regra gestaun finanseira, lahanorin povo atu iha responsibilizaun finansaira nebe hamosu deit mak ma-administrasaun generalizada e promove korupsaun too kraik, ikus liu fahe mos ba familia sira atu hetan osan povo maubere nian.
Konfirmasaun ne’e ami haklaken ho hili ezemplo balun kona ba ezekusaun osan sociedade sivil ba tinan 2008 hamutuk 5 000 000 USD husi Gabinete Primeiro Ministro no Vice Primeiro Ministro de Fakto, Xanana Gusmao no Jose Luis Guterres tuir relatorio nebe mak Governu haruka ba Parlamento Nacional iha loron 1 Abril 2009.
Bankada FRETILIN estuda dadauk relatorio nebe haruka husi Ministerio das Finansas, no tuir deklarasaun politika ohin nian ami hakarak hato’o ami nia preukupasaun bot kona ba jestaun finanseira sabraut nebe mak Primeiro Ministro de Faktu Xanana Gusmao halao rasik iha nia gabinete.
Husi relatorio aktividades 2008 ba ezekuzaun verba ba sociedade sivil hamutuk 5 000 000 milhoes de dolares amerikanos nian, hatudu katak osan barak mak gasta arbiru deit, iha desfiu de aplikasaun ba osan povo nian no laiha relatorio responsabilizaun kona ba osan nebe mak fahe no karik lakon deit tan tinan fiskal 2008 liu tiha ona.
Senhores Deputados
Povo Maubere tomak...
Iha relatorio ezekusaun orsamental ba quarto trimestre nian ba tinan 2008 nebe haruka ba Parlamento Nacional guvernu de faktu hateten katak ezekusaun ba OJE ba tinan 2008 atingi 85,2% husi total Orsamento Final hamutuk 601,914,424 milhoes de dolares amerikanos.
Husi total Orsamento Final 2008 nebe Guvernu de Faktu hateten katak gasto em dinheiro hamutuk 479,889,100 milhoes dolares amerikano nebe reprezenta 85%, povo maubere tomak tenki hahu husu, osan hira mak guverno de faktu gasta arbiru deit no fahe deit ba maluk ka familia rasik no sira nebe mak Primeiro Ministro de Faktu kuinhece???
Iha verba osan ba sociedade sivil nebe hamutuk 5 000 000 de dolares amerikanos, Primeiro Ministro de faktu laos fahe deit ba organizoens relijiosas no ONG’s sira balun maibe Primeiro Ministro de faktu mos fahe ba emprezarios balun hanesan osan ba reabilitasaun ba Jardin Nossa Senhora Imaculada Lecidere Dili nian ho total hamutuk 204 309,55 dolares de amerikanos nebe fo ba Primeiro Ministro de Faktu nia familia rasik laliu husi tender ka konkurso iha tinan 2008 no hakat momos lei regime aprovionamento nian lahalo tender no hatudu momos konflito de interesse tan relasaun familiar ho empresario nebe mak implementa kontrato ne’e. Hahalok ne’e kontra artigo 32 Regime Juridiko de Aprovisionamento, ponto 2 hateten katak “ os serviços públicos na sua intervenção nos procedimentos de aprovisionamento, não podem ser representados ou de qualquer modo assessorados pelas seguintes pessoas;
a) Parentes ate ao segundo grau de consanguinidade, conjugues ou que mantenham relações comerciais com um dos concorrentes;
b) Que durante os últimos 3 anos, contados a partir da abertura do concurso, tenham sido sócios de um dos concorrentes
c) O serviço publica não pode adjudicar o contrato a familiares ate ao segundo grau de consanguinidade ou associados de consultores que tenham intervindo a qualquer TITULO no procedimento.
Tuir tan, maske guverno hateten iha diskusaun Orsamento Jeral Estado iha tinan 2008 katak se laiha carry over iha nian ezekusaun. Ikus mai maske Guverno extende tan tempo ezekusaun ba Kapital Desenvolvimento (hanesan projetu rehabilitasaun ba Jardim Nossa Senhora Imaculada), to’o 28 Fevereiro 2009, relatorio nebe haruka ba Parlamento Nacional hatudu katak Primeiro Ministro de Faktu Xanana Gusmao nia familia rasik sedauk halo hotu Jardim Nossa Senhora Imaculada Licedere Dili too loron ohin kuandu ami haklaken informasaun nee ba Povo Maubere.
Hanesan mos osan nebe mak Primeiro Ministro de Faktu Xanana fahe ba Pe Martinho Gusmao liu husi Centro Justica e Paz Baucau Villa Nova ho total osan hamutuk 26,270, dolares amerikanos, tuir relatorio nebe Gabinete Primeiro Ministro haruka ba Parlamento Nacional iha 1 de Abril 2009 hateten katak orsamento nebe mak Pe Martinho hetan foin mak ezekuta 30%.
Pergunta ita presija husu ba Primeiro Ministro de Faktu kona osan nebe fahe ba Pe Martinho Gusmao nebe gasta deit 30% se --Pe Martinho Gusmao fo fila ona osan povo nian atu hatama fali ba kofre estadu hodi justifika 15% nebe lagasta hotu ... ka sedauk?
Ita mos presija husu ba Primeiro Ministro de Faktu kona ba osan hamtuk 10 000 dolares amerikanos fahe ba Pe. Beneditus Randung atu halo reparasaun Igreja Viqueque nebe osan nee la gasta halo reparasaun Igreja maibe desviu gasto nee ba fali seremonia rua Igreja nian iha Viqueque. Povo maubere presija hetene kona desviu osan ne’e selos mak responsilija...? Primeiro Ministro de Faktu ka Pe Bebeditus Randung ?
Bankada FRETILIN mos hakarak husu ba Primeiro Ministro de Faktu kona ba osan nebe mak fahe ba NGO ETADEP hamutuk 133,140,00 dolares amerikanos, nebe Direktur ONG nee Primeiro Ministro Fakto rasik nia Kuinhado ka rian no tuir relatorio Gabinete Primeiro Ministro de faktu nian haruka ba Parlamento Nacional hateten katak ONG nee sadauk haruka relatorio to’o ohin loron maske relatorio ba Parlamento Nacional hato’o tiha ona iha loron 1 Abril 2009 kona ba ezekusaun Orsamento Jeral Estado 2008 nian.
Bankada FRETILIN apela ba Povo Maubere tomak ho hakruk no haraik an no husu ba doben ukun nain Igreja Katolika no reliogos seluk tan iha Timor-Leste liu-liu ba sociedade sivil sira nebe mak hetan osan husi Primeiro Ministro de Fakto Xanana Gusamo atu hadok an husi pratikas ladiak no tentasaun nebe iha tendensia korupsaun nian liu-liu hadok an husi gestaun finanseira halao ladiak husi Primeiro Ministro de Fakto nian nebe bele hafoer naran relijiosos no organiajasoens sociadade sivil tomak iha Timor-Leste.
Guverno de Faktu AMP koalia dalabarak ona kona ba kombate KKN, Korupsaun Koluzaun no Nepotismo maibe to’o ohin loron desde Parlamento Nacional ne’e hahu nia serbisu, Bankada FRETILIN sedauk hare relatorio auditoria externa ida kona ba gastus Orsamento Jeral Estado nian nebe mak Guverno de Faktu gasta desde aprovasaun no ezekusaun Orsamento Jeral Estado Periodo Transitorio nian husi fulan Julho to’o 31 Dezembro 2007.
Loron –loron ita rona no le’e iha media Timor-Leste nian kona ba governu liu husi Segundu Vise Primeiro Ministro de Faktu Mario Carrascalao nebe rekuinese kazus korupsaun ba osan povo maubere nian, nebe karik liu ona 0,5 centavos hanesan Primeiro Ministro de Faktu Xanana Gusmao haklaken iha nia kampanha ba eleisaun Parlamentar 2007 katak se mak naok osan povo maubere nian maske 0,5 centavos deit se......s....a.....i... too ohin loron ita sedauk rona primeiro Ministro de Faktu ka Segundo Vice Primeiro Ministro Mario Carrascalao sedauk hasai ema ida husi Guverno tan karik naok liu ona 0,5 centavos dolares amerikano.
Ho Ezemplo osan nebe mak gasta iha verba sociedade sivil nian hamutuk 5 000 000 de dolares amerikanos nebe nia relatorio hatudu katak gestaun finanseira sabraut hahu kedan husi Gabinete Primeiro Ministro Faktu nian too Ministerios tomak iha Governo AMP esplika duni ba ita katak Governu ida nee se hanorin ita sai koruptu hotu.
Ho laiha auditoria externa ba gastus osan povo nian to’o ohin loron, ita rasik lahatene osan hira los mak Guverno AMP gasta arbiru no lakon iha dalan klaran.
Ezemplo ki’ik seluk hatudu iha relatorio Gabinete Primeiro Ministro de Faktu nian hateten katak Gabinete Primeiro Ministro fahe osan ba NGO CT ba LBH Maliana ho osan hamutuk 5,965 dolares amerikanos iha tinan 2008.. to’o relatorio nee hatama ba Parlamento Nacional iha loron 1de Abril 2009 hateten katak osan ne’e lakon deit presija halo asaun lalais atu salva osan nee.
Ho ezemplo osan lakon ami hakarak husu ba povo Maubere tomak se kazu hanesan ne’e hatudu hahalok korupsaun kalae?
Se los mak halo korupsaun kona ba osan lakon ka gasta arbiru, Gabinete Primeiro Ministro nebe lahalao diak gestaun finanseira hodi fahe osan latuir regra estabele iha dekretu nebe mak koalia kona ba subvensaun publika (nebe oinsa implementa osan consessoens publikas nian), lahalo programa, lahalo sistema responsabilizaun finanseira ka... LBH Maliana mak halo korupsaun??
Bankada FRETILIN husu mos ba povo maubere tomak katak ida fahe osan ba família ka gasta osan arbiru halo korupsaun ka lae? no ida simu osan, nebe halakon osan ka gasta osan arbiru latuir regra halo mos korupsaun ka lae??
Ikus liu Bankada FRETILIN husu ba Primeiro Ministro de Faktu atu hatudu nia vontade politika atu kombate korupsaun tuir promesa nebe mak nia rasik halo iha Kampanha Eleisaun Parlamentar 2007 nebe hakilar katak se mak naok 0.5 centavos deit mos se...... s.......a....i.......
Bankada FRETILIN husu mos ba povo maubere tomak se Primeiro Ministro de faktu nebe fahe osan povo nian arbiru no laiha gestaun diak, lahalo tuir regra nebe estabelese transparansia no akauntabilidade hodi prevene osan lakon nebe liu ona 0,5 centavos iha nia Gabinete rasik, selos mak se responsabilija ka s.....e.... s....a...i... tan osan lakon ka gasta arbiru deit liu ona 0,5 centavos dolares amerikanos.
Vontade ida nee, Primeiro Ministro de Faktu tenke hatudu ho loke dalan ba auditoria Externa ba gastus osan povo nian iha verba sociedade sivil hodi povo maubere bele fiar katak nia kumpri duni promesas politikas nebe nia rasik haklaken wainhira halao kampanha iha eleisaun parlamentar 2007.
Ami preukupa teb-tebes ho osan lubun nebe Primeiro Ministro de Fakto fahe ba sociedade sivil, balun emprezarios nia familia rasik, laliu husi prosesu tender tuir regra aprovisionamento ka konkurso hanesan sasukat atu deklara iha uma fukun nee katak situasaun hanesan akontese dadauk iha ministerios hot-hotu AMP nian.
Povo maubere presija aprende husi ezemplo rai seluk kona ba hahalok koruptores sira nebe mak dalabarak halao sira prakticas uza forsa ameasa no la aplika regras nebe mak vigora iha rai ida hodi hametin sira nia ukun.
Hahalok hametin sira nia ukun hirak nee dalaruma ita bele identifika liu husi praktikas hanesan tuir mai;
a. Sira sosa povo nia fuan laos liu programa desenvolvimento ida sustenbel ke diak maibe fahe osan ituan hanesan 20 dolares hodi korompe povo nia mentalidade no hanorin povo eseita ka sai koruptu atu taka povo nian ibun,
b. Sira uza no fahe osan arbiru latuir regras ba organizasoens sociedade sivil liu-liu instituisoens relijiosas sira hodi hamenus kritikas no tau sira iha posisaun sente hanesan halo korupsaun hodi taka sira nian ibun.
c. Sira kria sitausaun hafuhu povo, ameasa, hodi hatauk povo labele kritikas sira
d. Sira fo osan makas ba familias rasik atu sai riku no atu iha poder ekonomia hodi apoio koruptor nee ukun nafatin
e. Sira mos fahe osan liu husi kontratos publikas governo nian ba amigos rai laran no rai liur hodi kria kroni nebe kaer ekonomia nebe se organija mafia atu halo ameasas ba povo nebe mak kritikas sira hodi hametin sira nia ukun.
Povo maubere tomak atu hakotu deklarasaun politika Bankada FRETILIN nain, ami apela ba povo maubere tomak atu hases an no labele husik imi nia nia an monu ba lisaun ma-administrasaun, koluzaun no korupsaun nebe hanorin dadauk husi Priimeiro Ministro de Faktu AMP nian.
Obrigado wa’in
Arsenio Bano, Deputado Bankada FRETILIN
Parliamentary Law Nº7/2007, 25 July
on Statute of the Holders of Sovereign Bodies
Article 3
Impediments applicable to societies
1. Companies whose capital belongs in a percentage over 10% to a
person who holds the office of a sovereignty body will be barred from
entering tenders for the supplying of goods and service, as well as
for the exercise of trade or industry activities, in contracts with
the State and further public legal entities.
2. The same regime applies to:
a) Companies whose capital, in the same percentage, belongs to the
spouse of the holder, when there is no separation of persons assets,
to their ascendants and descendants in any degree and to collaterals
up to the 2nd degree, as well as the person who lives with the holder
in a situation akin to marriage;
b) Companies in which capital the holder of the office detains,
directly or indirectly, alone or together with the relatives mentioned
in the previous sub-paragraph, a participation not below 10%.
Enjoy the reading of 'convenient' or 'inconvenient' interpretations.

Sem comentários:
Enviar um comentário