quarta-feira, 14 de julho de 2010
domingo, 4 de julho de 2010
National Development Party leader demands investigation of Minister of Finance
TRANSLATION FROM TETUM
CJITL Flash (28 June 2010) - The president of the National Development Party, Fernando Gusmao has said that the Minister of Finance be investigated in relation to the Referendum Package money, in the amount of $3 million that is suspected of having been lost in that Ministry.
“There has to be an investigation of Finance to know what is the truth,” the former Social Democratic Party MP stated recently at the National Parliament.
“Those of us on the outside do not know whether in reality this money was lost, and for this reason we have to demand an investigation in order to know who lost it and how.”
Fernando also appealed changes in the financial management in that ministry, because this ministry is like the main door for the nation’s budget and for the people of this country.
The former head of the PSD parliamentary group criticized the deputy Prime Minister for Administration and State Management, Mario Viegas Carrascalao, saying that he should not just talk, but should act in some way in relation to the information regarding the money that was lost in Emilia Pires’ office.
“If Mr. Carrascalao said that the money has been lost, it is because he has this information, but it has to be investigated whether he knew more,” affirmed the leader of this new party.
FRETILIN MP Inacio Moreira, who has previously spoken out a great deal on the three million lost in the Ministry of Finance, exhorted the competent authorities to undertake an independent investigation.
“Previously, we in the opposition have already spoken out about this, but there was no one willing listen to us and demand an immediate investigation by the Anti Corruption Commission, or to demand Xanana order an investigation.”
Responding to these concerns, the Minister for Finance, Emilia Pires, rejected that an amount of $3 million had been lost in her office on 23 June 2010 in the Council of Ministers meeting room.
“This information is not correct,” Emilia Pires said.
She also rejected that $3 million were taken away from Timor by a Macau citizen, that was designated towards the Referendum Package Program. (Thomas/CJITL)
INTERVENSAUN HUSI BANCADA FRETILIN MOLOK VOTASAUN IHA VOTO IHA GENERALIDADE IHA DEBATE ORSAMENTU RECTIFIKATIVU 2010 NIAN
FRETILIN (BANCADA PARLAMENTAR)
DEPUTADO ANICETO GUTERRES, NUDAR XEFE BANCADA FRETILIN
PARLAMENTO NASIONAL, 24 JUNHU 2010
Sr. Presidente PN,
Distintos Deputados PN,
Exelencias, Chefi no Membros Governo de Facto,
Povo Timor-Leste
Tuir artigu 34, Lei Orçamento e Gestao Financeira nian haruka, katak Governo bele apresenta aleterasaun ba orsamentu estadu ne’ebe vigora, wainhira iha circunstancia ruma justifika ba alterasaun ida ne’e.
Orsamentu rectifikativu ida ne’e, laos atu adapta ho sirkunstansias foun ruma, maibe atu hadia ka kompleta deit, liu-liu atu taka Governu nia frakeza no inkompetensia atu halo planu no orsamentu annual iha inisiu 2010.
Iha item balu iha rectifikativu ne’e, por exemplo, pagamentu salariu desimu terseiru ba ministeriu balu, 58.5 milhoens ba Bens e Servisus hotu, pensaun ba veteranus 25,5 milhoens, tratamentu saude iha estrangeiru 2 milhoens, 27 milhoens ba eletrisidade, 7.1 milhoens ba sistema free balance iha ministeriu finansas, ke item hirak ne’e devia ser preve tiha ona iha inisiu do ano, no tuir los inklui kedas iha Orsamentu Inisial 2010.
Iha mos item barak, maka la iha karakter urgensia ka la refelete prioridade atu inklui kedas iha 2010, ke sei bele adia ka hein orsamentu 2011. Por exemplo, item konaba atu inporta fos 17 milhoens atu aumenta 25 milhoens hosi orsamentu inisial; osan 5.5 milhoens atu sobu rahun edifisius at; rehabilitasaun pista aeroportu 2 mihoens; no sst.
Nune’e, ho Orsamentu rektivikativu, Governo AMP hakarak aumenta projetus, atu hetan osan barak liu, no ikus bele hasai osan barak liu tan husi fundu minarai. Ne’e maka politika AMP nian hori uluk kedas, politika atu hamos lalais osan hosi fundu minarai, ho razaun dehan atu halo investimentu publiku.
Tinan-tinan wainhira apresenta orsamentu annual ka rectifikativu, Ministra Finansas de Facto, Sra Emilia Pires, sempre mai koalia deit konaba taxa ne’ebe a’as iha ezekusaun orsamental, no mos susesu governu nian gasta osan, maibe nunka fo esplikasaun klaru konaba kualidade ezekusaun no resultadu konkretu ka retornu hosi gastus hirak ne’e. Ba senhora Ministra ne’e, inportante maka hasai osan hosi fundu minarai no gasta hotu, maibe la interese atu iha ka lae rezultadu ka retornu.
Karik nia hanoin ona, wainhira laiha retornu, no osan fundu minarai ne’ebe TL depende ba ne’e, laiha ona, maka TL sei ba husu integrasaun ho Australia.
Sr. Presidente,
Povo Timor-leste tomak,
Gastus orsamentais la ho resultado, ne’e laos ezekusaun orsamental. Se tinan-tinan governu gaba’an ho taxa ezekusaun orsamentu ne’ebe a’as, Governu tenke hatudu resultadu konkretu ba povu Timor-Leste. Nune’e maka ita bele sukat efisiensia no efikasia gastus hirak ne’e.
Tinan tolu ona, hahu hosi 2007 to’o agora Governu AMP ne’ebe chefia hosi Sr. Xanana Gusmao, gasta ona osan hodi investe 2.3 bilioens dolares. Ne’e Bot liu dok kompara ho osan ne’ebe gasta ona hosi Governu FRETILIN nian durante tinan lima.
Maibe, kiak iha rai laran aumenta tan no afeta mais de 50% populasaun Timor. Falta de empregu kontinua sai problema kroniku, no tinan-tinan ema dezempregu ka laiha servisu aumenta ba bebebik, maske Governu gaba’an ho susesu kresimentu ekonomiku 12%. Seitor privadu ne’ebe kompostu ho empreteirus ba investimentu publiku iha projectus de infrasturtura so hamosu deit empregu temporariu, no balu emprega deit ema estranjeiru. Politika mekanizasaun iha agrikultura hamosu tan inpaktu negativu tanba hamenus postus de trabalho. Produsaun rai laran itoan liu no depende total husi importasoes, maibe reseiitas domesticas hosi importasaun, tun fali.Maibe iha reforma tribestoria.
Produsaun agrikola la aumenta maske halo Investimentu boot iha Agrikultura hodi sosa tratores, no makinas oioin ho subsidiu kombustiveis no sst. Ministru Agrikultura dehan produsaun agrikola sae maka’as, maibe tanba sa MTCI tau osan hamutuk 42 milhoensba tinan 2010 atu hatama fos hosi rai liur hodi garante seguransa alimentar, maske krise mundial aihan liu tiha ona. Problema fos sai boot, tanba fos barak lakon no dodok, no mekanismu distribuisaun. Subsidiu 8 dollar kada saka fo benefisiu deit ba empresarius no distribuidor, enkuantu povu sosa 20 dollares saka ida ate iha fatin barak povu nem hetan fos subsidiu. Osan barbarak gasta ona desde 2008, maibe habokur deit emprezarius no mafia fos nian.
Osan barak liu, dolar juta ba juta maka gasta ona ba infraestrutura, maibe estradas kontinua a’at iha fatin-fatin. Laiha estradas foun no tinan-tinan halo deit manutensaun hodi taka Estrada koak, maibe liu fulan ida koak fali ona no koak luan liu tan. Iha orsamentu rectifikatifu ne’e Governu tau tan osan kontigensia ba estrada 4.5 milhoes. Entaun durante tinan ida, Estrada koak ida taka dala hira?
Eletrisidade iha fatin hotu-hotu kontinua lakan mate, ate iha fatin balu povu nunka hetan eletrisidade, maske osan barak tinan-tinan tau ba sosa geradores foun, sosa mina no halo manutensaun. Iha rektifikativu tau tan osan ho montante ida ezageradu liu, 10 milhoes atu sosa geradores foun. Sentral elektika oleo pezadu laiha progresu, la hatene baihira maka funsiona. Povu la fiar ona Sekretariu Estadu Sr. Januario ne’ebe sai hanesan verdadeiru membru AMP (Aliansa Mantein Promesa), tanba promete tiha ona atu ahi lakan 24 horas iha Timor laran tomak komesa Dezembru 2009, maibe la akontese, no foin dadauk promete fali tan ona atu lakan 24 horas komesa Dezembru 2010.
Problema be mos kontinua sai preokupasaun ba populasaun iha sudeste areas remotas no iha sidades liu-liu iha sidade Dili. Kompara ho paises dezenvolvimentu . governo Timor Leste lakonsege resolve problema oi-oin.
Timor-Leste gasta menos menos osan iha edukasaun compara ho países em via dezenvolvimento iha seudeste Ásia.
Iha area edukasaun govrno la konsege resolve porblema oioin, hanesan saida maka PR Dr. Ramos Horta hatete iha TVTL hapfoin nia visita distritus balu katak iha eskolas barak iha fatin barak (hanesan mos iha Dili), maka laiha kondisoens fisikas, la iha karteira no ekipamentus eskolares no sanitasi, no labarik sira la hetan merenda eskolar.
Projetus pakote referendum ne’ebe gasta osan mais de 50 milhoens ba projetus infraestrutura la hetan resultadu diak no halo situasaun pior liu tan tanba laiha kwalidade no barak maka hanesan projetu fiktisiu. Iha fatin hotu-hotu ema lamenta tanba laiha kwalidade, hanesan mos deputadus hosi bankada hotu-hotu hare rasik realidade. Sr. Perdro da Costa, Presidente Komisaun Infraestrutura mos hatete ona ba puliku liu hosi jornais hafoin halo visitas fiskalizasaun. Nune’e mos Sr. Presidente Parlamentu Nasional koalia ona katak projetus Pakote referendum laiha kualidade. Nia hatete ida ne’e hafoin simu relatoriu hosi komisoens, rona hosi ema sira no hare rasik realidade.
Agora mosu tan fali pakote seluk ida hanaran Pakote Desevolvimentu Desentralizadu iha Orsamentu Rectificativo ida ne’e, maibe esperimentasaun ne’e ami fiar sei sai nudar dezastre bot hanesan ho pakote referendu. No fim, emprezariu sira maka sala nafatin, ka sai bode espiatoriu ba esperimentasaun hirak ne’e.
Governu mos sente orgulho tebes no gaba’an katak halo investimentu barak no konsege duni sosa paz no estabilidade iha rai laran nudar retornu hosi investimentu. Bancada FRETILIN husu ba governo, konfusaun neebe iha ho problema divisa PNTL ne’e ameasa estabilidade ka lae? Los duni ohin loron laiha ona violensia la signifika iha ona Paz no estabilidade. Keta haluha, situasaun hakmatek ohin loron ne’e, laos tanba osan dollar ne’ebe Governu de Facto fakar ne’e, maibe tanba opozisaun la mobiliza manifestantes atu halo golpe hasoru governu, hanesan ema balu halo iha iha tempu uluk. Maske opozisaun de Facto, FRETILIN maka hatudu duni nia sentidu estadu kelean no responsabilidade ‘a’as tebes, hodi fo kontribuisaun bot ba paz no estabilidade iha rai ne’e.
Sr. Presidente
Investimentu maka ita dehan kuda osan atu hetan resultadu iha loron ikus. Wainhira la iha resultadu ita laos kuda osan maibe ‘hakoi’ osan halo mout hotu. Investimentu durante tinan tolu laiha resultadu diak, tanba Governu ida ne’e, la konsege halo plano ho didiak no defini prioridades no halo buat hotu emergensia deit. Exemplu konkretu maka ne’e : Ro patrulha ba komponente Naval FDTL hameno tiha ona tinan rua liiu ba, maibe la hanoin atu halo portu nem atu inklui iha orsamentu 2010 nian. Wainhira ro to’o ona maka foin atu halo portu maibe halo uluk portu temporariu, tanba urgenti. Tanba dehan urgenti mos, governu la halo tender maibe halo deit single source, no kontratu asina tiha ona ho asesora balu ba Ministra Finansas ninian kompania ne’ebe hetan nomeasaun, enkuantu PN seidauk aprova orsamentu rectifikativu.
Osan barak mak mout deit, tamba Governu la hatudu nia kapasidade gestaun, la iha transparensia iha gestaun finanseira, no Korupsaun moris buras iha Governu laran hanesan Governu rasik rekonhese liu hosi Vice PM Irg. Mario Carrascalao.
Sr. Presidente Parlamentu Nasional,
Povo Timor-Leste tomak,
Bankada FRETILIN la kontra kualker politika ne’ebe hakarak gasta osan hodi investe ka kuda osan, maibe tenke gasta ho prudensia, efikasia no responsabilidade. Hare husi esperiensia governasaun durante tinan tolu, no problemas oioin ne’ebe regista iha leten, Governu AMP laiha ona kondisoens no kredeabilidade atu bele gasta osan ho prudente, efikaz no responsavel.
Nune’e, Orsamento Rectificativo ida ne’e la merese hetan aprovasaun iha generalidade hosi Parlamento Nacional, a nao ser Governo hakarak simu relatoriu no halo tuir Rekomendasoens hosi Komisaun C no komisaun sira seluk Parlamentu Nacional nian.
Obrigado !
Governu tenke hatan detlhadamente no seriu relatorio todan husi Komisaun C, 23 Junhu 2010
FRETILIN
MEDIA RELEASE
Xefe bancada FRETILIN nian Deputado Aniceto Guterres ohin deklara katak ba dalan uluk parlamento nasional halau nia knaar konstitusional ho responsabildade tamba obriga suspende debate ba proposta orsamentu rektifikativu husi governo hodi obriga governo hatan ba preokupasaun no rekomendasoens todan tebes husi Komisaun C kona ba proposta nee.
“Horseik primeira vez mak ita hare deputados husi partido oioin apoia proposta husi Presidenti Parlamento katak presiza suspende debate hodi governo prepara atu hatan ho detalhadamente ba relatorio husi Komisaun B. Relatorio neebe tatoli preokupasaun no kritikas todan tebes husi deputados partido opozisaun no partidus AMP nian mos. Relatorio ida neebe forte tebes, liliu relatorio seluk iha tinan ualu liu ba, tamba ida nee ezigi governo de facto hare fila fali proposta orsamentu rektifikativu tuir preokupasoens todan husi komisaun hotu. Relatorio neebe deklara katak governo de facto la konsegue justifika ba Komisaun katak sira presiza hasai tan US$390 milhoens husi Fundu Mina Rai, no katak hasai montante nee laos iha interese nasional.
“Nee hakat bot ba Parlamento Nasional ida nee halo kritikas hanesan halo dadaun, no sai hanesan ezame boot ida ba ita nia parlamento nia independensia nudar orgaun soberania. Tamba nee mak governo tenke hatan. Sira labele halo hanesan dala barak ona uluk durante debate orsamentu estadu, bainhira Sr. Primeiro Ministro de facto, no Ministra Finansas de facto taka tilun deit ba perguntas no exigensias deputado sira nian, sira la hatan, no sira hodi usa forsa votos maioria nian atu nega deputado opozisaun sira nian direitu hetan resposta no evita explika ka hatan kiritikas no preokupasoens deputado sira nian. Agora sira tenke hatan, tamba nee laos opozisaun deit ona. Nee mai husi deputados husi partidu oioin deit. Se governo la hatan ho detalhus entaun Parlamento nee lakon nia kredibilidade tomak nudar orgaun soberania, no governo de facto hamate demokrasia iha ita nia nasaun,” deklara Aniceto Guterres.
Horseik Povo Timor-Leste akompanha transmissaun direta ba Primeiro Ministro Xanana Gusmao nia intervensaun tuir neebe nia tatoli “susesus” governasaun no gestaun finansas governo nee nian. Maibe realidade tuir relatorio Komissaun C nian tatoli fali governo nia falhansu governasaun no gestaun la diak finansas estadu Timor-Leste nian. Liliu tamba falhansu boot Pakote Referendu nian neebe Komissaun C rekomenda tenke halo auditoria independente. Komissaun C preokupa mos ho governo no Instituisoens estadu nian neebe kria tusan depois mak husu parlamento aprova orsamentu atu selu tusan nee, neebe Komissaun konsidera karik hanesan administrasaun illegal no bele mos lalaok criminal.
“Preokupasoens hirak neebe tatoli iha relatorio nee seriu tebes. Laos deit FRETILIN mak preokupa, sosiedade sivil no ema barak mak preokupa. Biar deputado FRETILIN nian abstein ba relatorio Komissaun C nian, FRETILIN konkorda ho relatorio nia preokupasoens no rekomendasoens barak, liliu katak governo de facto la transparente ho informasaun neebe sira fo ba deputados iha proseso tomak kona ba proposta orsamentu rektifikativu ida nee. Ida nee difikulta servisu deputado sira nian, no agora too ona tempo governo hatudu vontade atu sai transparente no responsavel liu itoan ba Parlamento Nasional ida nee. Sira tenke respeita Povo liu husi Povo nia representantes diak liu tan,” hatutan Aniceto.
Xefe bancada FRETILIN nee realsa mos katak dala ida tan Governo hatudu sira nia inkpasidade atu ezekuta orsamentu neebe parlamentu no halo plano neebe efetivu no bele fo benefisiu ba Povo Timor-Leste.
“Ita hare dalan ida tan katak sira lori proposta oramentu, ka orsamentu rektifikativu ida mai uma fukun nee, halo diskursu oioin katak presiza aporva tamba ba Povo nia benefisiu, maibe tuir mai sira halo transferensia tuir sira nia hakarak deit. Ita labele fiar ona governo de facto ida nee, tamba sira nunka cumpir sira nia promesas. Mai iha nee dehan katak sira presiza osan nee atu halo ida nee, maibe depois lori halo buat seluk. Sira kredibilidade la iha ona, nem itoan,” Aniceto taka.
FIM
MEDIA RELEASE
Xefe bancada FRETILIN nian Deputado Aniceto Guterres ohin deklara katak ba dalan uluk parlamento nasional halau nia knaar konstitusional ho responsabildade tamba obriga suspende debate ba proposta orsamentu rektifikativu husi governo hodi obriga governo hatan ba preokupasaun no rekomendasoens todan tebes husi Komisaun C kona ba proposta nee.
“Horseik primeira vez mak ita hare deputados husi partido oioin apoia proposta husi Presidenti Parlamento katak presiza suspende debate hodi governo prepara atu hatan ho detalhadamente ba relatorio husi Komisaun B. Relatorio neebe tatoli preokupasaun no kritikas todan tebes husi deputados partido opozisaun no partidus AMP nian mos. Relatorio ida neebe forte tebes, liliu relatorio seluk iha tinan ualu liu ba, tamba ida nee ezigi governo de facto hare fila fali proposta orsamentu rektifikativu tuir preokupasoens todan husi komisaun hotu. Relatorio neebe deklara katak governo de facto la konsegue justifika ba Komisaun katak sira presiza hasai tan US$390 milhoens husi Fundu Mina Rai, no katak hasai montante nee laos iha interese nasional.
“Nee hakat bot ba Parlamento Nasional ida nee halo kritikas hanesan halo dadaun, no sai hanesan ezame boot ida ba ita nia parlamento nia independensia nudar orgaun soberania. Tamba nee mak governo tenke hatan. Sira labele halo hanesan dala barak ona uluk durante debate orsamentu estadu, bainhira Sr. Primeiro Ministro de facto, no Ministra Finansas de facto taka tilun deit ba perguntas no exigensias deputado sira nian, sira la hatan, no sira hodi usa forsa votos maioria nian atu nega deputado opozisaun sira nian direitu hetan resposta no evita explika ka hatan kiritikas no preokupasoens deputado sira nian. Agora sira tenke hatan, tamba nee laos opozisaun deit ona. Nee mai husi deputados husi partidu oioin deit. Se governo la hatan ho detalhus entaun Parlamento nee lakon nia kredibilidade tomak nudar orgaun soberania, no governo de facto hamate demokrasia iha ita nia nasaun,” deklara Aniceto Guterres.
Horseik Povo Timor-Leste akompanha transmissaun direta ba Primeiro Ministro Xanana Gusmao nia intervensaun tuir neebe nia tatoli “susesus” governasaun no gestaun finansas governo nee nian. Maibe realidade tuir relatorio Komissaun C nian tatoli fali governo nia falhansu governasaun no gestaun la diak finansas estadu Timor-Leste nian. Liliu tamba falhansu boot Pakote Referendu nian neebe Komissaun C rekomenda tenke halo auditoria independente. Komissaun C preokupa mos ho governo no Instituisoens estadu nian neebe kria tusan depois mak husu parlamento aprova orsamentu atu selu tusan nee, neebe Komissaun konsidera karik hanesan administrasaun illegal no bele mos lalaok criminal.
“Preokupasoens hirak neebe tatoli iha relatorio nee seriu tebes. Laos deit FRETILIN mak preokupa, sosiedade sivil no ema barak mak preokupa. Biar deputado FRETILIN nian abstein ba relatorio Komissaun C nian, FRETILIN konkorda ho relatorio nia preokupasoens no rekomendasoens barak, liliu katak governo de facto la transparente ho informasaun neebe sira fo ba deputados iha proseso tomak kona ba proposta orsamentu rektifikativu ida nee. Ida nee difikulta servisu deputado sira nian, no agora too ona tempo governo hatudu vontade atu sai transparente no responsavel liu itoan ba Parlamento Nasional ida nee. Sira tenke respeita Povo liu husi Povo nia representantes diak liu tan,” hatutan Aniceto.
Xefe bancada FRETILIN nee realsa mos katak dala ida tan Governo hatudu sira nia inkpasidade atu ezekuta orsamentu neebe parlamentu no halo plano neebe efetivu no bele fo benefisiu ba Povo Timor-Leste.
“Ita hare dalan ida tan katak sira lori proposta oramentu, ka orsamentu rektifikativu ida mai uma fukun nee, halo diskursu oioin katak presiza aporva tamba ba Povo nia benefisiu, maibe tuir mai sira halo transferensia tuir sira nia hakarak deit. Ita labele fiar ona governo de facto ida nee, tamba sira nunka cumpir sira nia promesas. Mai iha nee dehan katak sira presiza osan nee atu halo ida nee, maibe depois lori halo buat seluk. Sira kredibilidade la iha ona, nem itoan,” Aniceto taka.
FIM
"Governo de facto tenke responsabiliza no transparente liu ba konfusaun no inkompetensia Pakote Referendu nian", Dili, 17 Junhu 2010
FRETILIN
“Pakote Referendu” nee sai polemika boot hori inisiu, tamba Governu de facto lakoi hatudu transparensia no responsabilidade ba Pakote nee. Iha discução Orçamento Geral do estado 2010 nia, governo lakoi halo explicação nebe detalhado, lakoi admite buat ruma sala, maske partidu opozisaun hotu expressa ami nia preokupasaun. Maske deputados sira husu Sua Ex.cia Senhora Emilia Pires hanesan Ministra Finanças de facto, atu explika kona ba transferensias iha orsamentu laran no mekanismu selu osan, tender la iha, maibe dehan deit nia “lahatene” (hare Timor Post 27 Outubro 2009).
“FRETILIN considera atitude hirak ne’e hanesan taka falta deit no bosok representantes povo iha uma Fukun ne’e. Maibe iha dia 9 de Junhu Sra Emilia mai esplika fali kona ba Projectos Pakote Referendu iha uma fukun no nia hatete katak osan Pakote Referendu $ 2 resin tokon deit mak lakon saugati deit tamba nia dehan projectos hamutuk 17 deit hussi total projectos 808 mak qualidade la diak," nia dehan.
Maibe deputado Inacio dehan katak Secretario Estadu de facto Obras Publikas nian Sr. Domingos Caeiro deklara ba jornais iha semana kotuk katak “liu 60% projectos pacote referendum laiha qualidade.” Tuir deputado Inacio Sr. Caeiro nia deklarasaun kona ba 60% projetus Pakote Referendu ladiak nee kria polemika no kontradisoens ho Ministra Finansas de facto, entaun nia haruka ona jornais nebe publica declaração ne’e atu hadia tamba nia dehan nia nunca hatete liafuan sira nebe hanesan hakerek iha leten, maske iha realidade nia koalia nunee duni tuir gravasaun jornalista sira nian.
“Maluk sira, Projetu Pakote Referendu nee sai duni problema no desastre boot ba governo de facto AMP. Maibe laos deit sai problema no desastre tamba FRETILIN deit mak kritika nunee, maibe husi sira nia lia fuan rasik, no konfusaun neebe sira rasik kria. Ita hotu preokupa por exemplo ba saida los mak total projectos Pakote Referendu no montante hirak mak osan nebe aloka, tamba horas ne’e kestaun rua nee deit mos sai polemika boot ba Governação AMO nian. Se los mak ita bele fiar kona ba projetus hirak no osan hirak los mak aloka ba Pakote Referendu?
“Ita hotu rona Sr. Domingos Caeiro hatete iha media katak osan ba PPR hamutuk $67 milhões ba PPR, maibe iha 10 de Março 2010 nia koalia tan ba público oin seluk bainhira nia temi osan ba PPR hamutuk $ 59 milloens no katak Projectos hamutuk 662 neebe entrega ba Empresários hamutuk nain 500. Piur liu tan fali Sua Ex.Cia Sr. Kay Rala Xanana Gusmão relata ba Sua Ex,cia Presidente da Republica katak PPR hamutuk 661 pacotes.
“Maibe tuir lista official neebe Governo de facto AMP haruka mai iha Parlamento Nasional hakerek fali projectos hamutuk 828 ho osan total $63,717,443.42. Ita keta haluha katak iha 9 Junhu Sra Emilia temi porjetu hamutuk 808. Maibe konfusaun la para iha nee, tamba horseik 16 Junhu Associação Empresários AECOOP, nebe implementa Projetu Pakote Referendu, halo audência ho Comissão G no iha neeba sira nia relatório verbal dehan katak Projectos PPR neebe Empresários hirak ne’e implementa hamutuk 803 projectos, ho osan total $ 59,356,923.81. Entaun ita tenke husu, se mak koalia los? Parlamentu Nasional la hatene numero los, entaun oinsa it abele fiskaliza Projetu Pakote Referendu?” husu Inacio.
Deputado Inacio deklara katak to’o horas ne’e Governo de facto AMP seidauk halo relatorio final ba Parlamentu Nasional kona ba Projectos Pacote Referendum tamba tuir nia hare osan barak mak lakon ka governu de facto la bele justifika.
Nia dehan mos, “declaraçõs hotu nebe membros GAMP fo sai la hanesan. Nee hatudu ba ita hotu katak decisão ida idak halo conforme no tuir nia hakarak ka gostu. Membro Governo AMP balu nia deklarasaun la corresponde malu, tamba ida idak halo decisão mesak.”
“Maibe tuir FRETILIN, no tuir ema barak nia hare, PPR hatudu katak alocação osan ba PPR ne’e laiha plano. PPR mosu tamba inkompetensia governu de facto nian la konsege exekuta orsamentu geral estadu nian iha 2009, nunee hamosu porjetu ida nee sem halo plano diak no ikus mai entrega ba instituição privado, assosiasaun empresariu ida atu halo fali Gestão Orçamento Estado nian. Nee disgovernasaun laos governasaun,” deklara Inacio.
Hori uluk kedas bancada FRETILIN foti ona kakuzasaun katak hamosu iregularidades, incapacidade, iresponsabilidade, incompetência no inconstitucionalidade iha PPR. FRETILIN preokupa katak alocações orsamento ba projectos pacote referendum la tuir Desenhos Técnicos no kalkulos técnicos e la tuir Bill of Quantity (BoQ). “Governo ida ne’e aloka osan hanesan siik deit. Tamba ne’e ami hare konfusão boot ba total orçamento pakote referendum nia. Osan nebe lakon iha Governo, Ministeriu Finansas tenke responsabilisa. Iha osan barak husi orçamento geral mak ami rona lakon, tamba sira sobu sistema neebe iha fatin uluk. Ita ba hare deit relatório auditoria husi Delloite tuir neebe hakerek katak iha indisius nebe la claro ba gestão financeira, piur liu tan osan ho montante boot idak idak assina. Sobu Sistema ne’e loke dalan ba hamosu corrupção, no atu usa povo nia osa la los, hanesan ita hotu akompanha agora dadaun,” temik Inacio.
Inacio hatutan katak maske klaru katak inkompetensia nee governu de facto nian, Governu agora hakarak dun sala ba empresariu sira fali ho halo lista negra ba Empresários balu. Tuir Inácio nee la los tamba FRETILIN considera katak Governo AMP mak tenke responsabiliza ba sala neebe hamosu iha PPR.
“Empresários nebe halo projecto ruma nebe la tuir Lei ka kontratu tenke ba hatan iha Tribunal. Maibe ba falhansu PPR Governo AMP maka tenke simu responsabilidade tomak. PPR barak mak la sucesso tamba incapacidade Governo AMP nian Laos empresariu sira nia,” dehan Inácio.
Iha audiência ho Komissaun G grupu empresarial AECOOP dehan katak sei iha osan ba retenção nebe Governo tenke selu ba projectos balu nebe pendente hamutuk $5 Milhões e tal.
KOMUNIKADU BA IMPRENSA
Governu de facto AMP tenke responsabiliza ba desastre Pakote Referendo, liliu kona ba nia inkompetensia neebe hamosu obras sem kualidade, maibe mos explika detalhadamente osan neebe gasta maibe neebe sei iha confusaun hirak mak governu de facto selu ba Pakote Referendo, dehan Deputadu Inacio Moreira husi bancada FRETILIN ohin.
“Pakote Referendu” nee sai polemika boot hori inisiu, tamba Governu de facto lakoi hatudu transparensia no responsabilidade ba Pakote nee. Iha discução Orçamento Geral do estado 2010 nia, governo lakoi halo explicação nebe detalhado, lakoi admite buat ruma sala, maske partidu opozisaun hotu expressa ami nia preokupasaun. Maske deputados sira husu Sua Ex.cia Senhora Emilia Pires hanesan Ministra Finanças de facto, atu explika kona ba transferensias iha orsamentu laran no mekanismu selu osan, tender la iha, maibe dehan deit nia “lahatene” (hare Timor Post 27 Outubro 2009).
“FRETILIN considera atitude hirak ne’e hanesan taka falta deit no bosok representantes povo iha uma Fukun ne’e. Maibe iha dia 9 de Junhu Sra Emilia mai esplika fali kona ba Projectos Pakote Referendu iha uma fukun no nia hatete katak osan Pakote Referendu $ 2 resin tokon deit mak lakon saugati deit tamba nia dehan projectos hamutuk 17 deit hussi total projectos 808 mak qualidade la diak," nia dehan.
Maibe deputado Inacio dehan katak Secretario Estadu de facto Obras Publikas nian Sr. Domingos Caeiro deklara ba jornais iha semana kotuk katak “liu 60% projectos pacote referendum laiha qualidade.” Tuir deputado Inacio Sr. Caeiro nia deklarasaun kona ba 60% projetus Pakote Referendu ladiak nee kria polemika no kontradisoens ho Ministra Finansas de facto, entaun nia haruka ona jornais nebe publica declaração ne’e atu hadia tamba nia dehan nia nunca hatete liafuan sira nebe hanesan hakerek iha leten, maske iha realidade nia koalia nunee duni tuir gravasaun jornalista sira nian.
“Maluk sira, Projetu Pakote Referendu nee sai duni problema no desastre boot ba governo de facto AMP. Maibe laos deit sai problema no desastre tamba FRETILIN deit mak kritika nunee, maibe husi sira nia lia fuan rasik, no konfusaun neebe sira rasik kria. Ita hotu preokupa por exemplo ba saida los mak total projectos Pakote Referendu no montante hirak mak osan nebe aloka, tamba horas ne’e kestaun rua nee deit mos sai polemika boot ba Governação AMO nian. Se los mak ita bele fiar kona ba projetus hirak no osan hirak los mak aloka ba Pakote Referendu?
“Ita hotu rona Sr. Domingos Caeiro hatete iha media katak osan ba PPR hamutuk $67 milhões ba PPR, maibe iha 10 de Março 2010 nia koalia tan ba público oin seluk bainhira nia temi osan ba PPR hamutuk $ 59 milloens no katak Projectos hamutuk 662 neebe entrega ba Empresários hamutuk nain 500. Piur liu tan fali Sua Ex.Cia Sr. Kay Rala Xanana Gusmão relata ba Sua Ex,cia Presidente da Republica katak PPR hamutuk 661 pacotes.
“Maibe tuir lista official neebe Governo de facto AMP haruka mai iha Parlamento Nasional hakerek fali projectos hamutuk 828 ho osan total $63,717,443.42. Ita keta haluha katak iha 9 Junhu Sra Emilia temi porjetu hamutuk 808. Maibe konfusaun la para iha nee, tamba horseik 16 Junhu Associação Empresários AECOOP, nebe implementa Projetu Pakote Referendu, halo audência ho Comissão G no iha neeba sira nia relatório verbal dehan katak Projectos PPR neebe Empresários hirak ne’e implementa hamutuk 803 projectos, ho osan total $ 59,356,923.81. Entaun ita tenke husu, se mak koalia los? Parlamentu Nasional la hatene numero los, entaun oinsa it abele fiskaliza Projetu Pakote Referendu?” husu Inacio.
Deputado Inacio deklara katak to’o horas ne’e Governo de facto AMP seidauk halo relatorio final ba Parlamentu Nasional kona ba Projectos Pacote Referendum tamba tuir nia hare osan barak mak lakon ka governu de facto la bele justifika.
Nia dehan mos, “declaraçõs hotu nebe membros GAMP fo sai la hanesan. Nee hatudu ba ita hotu katak decisão ida idak halo conforme no tuir nia hakarak ka gostu. Membro Governo AMP balu nia deklarasaun la corresponde malu, tamba ida idak halo decisão mesak.”
“Maibe tuir FRETILIN, no tuir ema barak nia hare, PPR hatudu katak alocação osan ba PPR ne’e laiha plano. PPR mosu tamba inkompetensia governu de facto nian la konsege exekuta orsamentu geral estadu nian iha 2009, nunee hamosu porjetu ida nee sem halo plano diak no ikus mai entrega ba instituição privado, assosiasaun empresariu ida atu halo fali Gestão Orçamento Estado nian. Nee disgovernasaun laos governasaun,” deklara Inacio.
Hori uluk kedas bancada FRETILIN foti ona kakuzasaun katak hamosu iregularidades, incapacidade, iresponsabilidade, incompetência no inconstitucionalidade iha PPR. FRETILIN preokupa katak alocações orsamento ba projectos pacote referendum la tuir Desenhos Técnicos no kalkulos técnicos e la tuir Bill of Quantity (BoQ). “Governo ida ne’e aloka osan hanesan siik deit. Tamba ne’e ami hare konfusão boot ba total orçamento pakote referendum nia. Osan nebe lakon iha Governo, Ministeriu Finansas tenke responsabilisa. Iha osan barak husi orçamento geral mak ami rona lakon, tamba sira sobu sistema neebe iha fatin uluk. Ita ba hare deit relatório auditoria husi Delloite tuir neebe hakerek katak iha indisius nebe la claro ba gestão financeira, piur liu tan osan ho montante boot idak idak assina. Sobu Sistema ne’e loke dalan ba hamosu corrupção, no atu usa povo nia osa la los, hanesan ita hotu akompanha agora dadaun,” temik Inacio.
Inacio hatutan katak maske klaru katak inkompetensia nee governu de facto nian, Governu agora hakarak dun sala ba empresariu sira fali ho halo lista negra ba Empresários balu. Tuir Inácio nee la los tamba FRETILIN considera katak Governo AMP mak tenke responsabiliza ba sala neebe hamosu iha PPR.
“Empresários nebe halo projecto ruma nebe la tuir Lei ka kontratu tenke ba hatan iha Tribunal. Maibe ba falhansu PPR Governo AMP maka tenke simu responsabilidade tomak. PPR barak mak la sucesso tamba incapacidade Governo AMP nian Laos empresariu sira nia,” dehan Inácio.
Iha audiência ho Komissaun G grupu empresarial AECOOP dehan katak sei iha osan ba retenção nebe Governo tenke selu ba projectos balu nebe pendente hamutuk $5 Milhões e tal.
“Bainhira ita rona relatório hussi Empressários, problema boot ida mak mosu tamba diferenças projectos ho osan PPR nian neebe Governu fo sai ba público la hanesan ho empresariu sira nia relatório rasik. Tamba buat hirak nee duni mak ami dehan PPR nee nakonu ho Iregularidades, Incapacidade, Iresponsabilidade, Incompetência e Inconstitucionalidades,” akuza Inacio.
Kleur ona maka Parlamento hussu relatório final hanesan, projectos hirak mak concluídos ho qualidade no hirak mak laiha qualidade, projectos neebe abandona hela, projectos nebe la halo maibe osan simu tiha hotu, projectos hira mak sei halo dadaun, projectos hira mak precisa orçamento addicional? Maibe to’o ona iha segundo trimestre ano fiscal 2010, parlamento la hetan relatório ruma. Ho nune’e Fretilin husu no exige ba Parlamento ida ne’e atu urgentemente tenke hari Inquerito Parlamentar ida atu bele hare assunto nebe refere,” Inácio konklui.
Kleur ona maka Parlamento hussu relatório final hanesan, projectos hirak mak concluídos ho qualidade no hirak mak laiha qualidade, projectos neebe abandona hela, projectos nebe la halo maibe osan simu tiha hotu, projectos hira mak sei halo dadaun, projectos hira mak precisa orçamento addicional? Maibe to’o ona iha segundo trimestre ano fiscal 2010, parlamento la hetan relatório ruma. Ho nune’e Fretilin husu no exige ba Parlamento ida ne’e atu urgentemente tenke hari Inquerito Parlamentar ida atu bele hare assunto nebe refere,” Inácio konklui.
FIM
Macau National Ran Off With US$3 million From Referendum Package Project
TRANSLATION FROM TETUM
Jornal Diario Nacional
Dili, 17 June 2010
A Macau citizen has run off with Ministry of Finance money totaling US$3 million, which the Ministry paid to him to undertake public works pursuant to the Referendum Package Project (RPP).
Vice Prime Minister (VPM), Mario Viegas Carrascalao told journalists this on Wednesday (16/06), at parliament house, relating to US$3 million from the Referendum Package that FRETILIN previously denounced publicly as having been lost in the Ministry of Finance.
VPM Carrascalao did not explain fully for what works the Ministry of Finance had made this advance to the Macau citizen, but the VPM Carrascalao added, the US$3 million that were lost have been immediately covered up by the Ministry of Finance from the rectified budget funds.
“This money was really lost, because someone came from Macau, they paid him to do the works, but later he ran off, and later they took money from the Referendum Package to pay for it,” added Vice PM Carrascalao.
But VPM Carrascalao said that this information regarding someone from Macau running off with the money had not yet been published in the press, and this is why he was informing the journalists now, because he does not want to be held responsible for it.
Until the time of publication this newspaper has been unable to obtain information from the relevant authorities.
Subscrever:
Mensagens (Atom)
