segunda-feira, 11 de julho de 2011

DISKUSSAUN PLANU ESTRATEGIKU DESENVOLVIMENTU NASIONAL

REPÚBLICA DEMOCRÁTICA DE TIMOR-LESTE

PARLAMENTO NACIONAL

BANCADA PARLAMENTAR FRETILIN

DEKLARASAUN

CHEFE BANCADA FRETILIN

DISKUSSAUN PLANU ESTRATEGIKU DESENVOLVIMENTU NASIONAL

11 Julhu 2011

Iha tinan 2007 bainhira ita hotu halibur iha uma fukun ida nee ita
foin rona katak governu de facto ida nee sei halo actualizasaun ba
Planu Desenvolvimentu Nasional neebe halo konsulta publika nasional
naruk iha tinan 2001-2002 neebe rona ema liu ruhun tolunulu resin.
Besik tinan haat liu ona mak ita foin hare dokumentu ida ho naran
Planu Estrategiku Desenvolvimentu Nasional iha semana liu ba.

Molok deputados sira hetan dokumentu nee, ita hotu bele asesu deit
esbosu ida, neebe hakerek ho lian Ingles.

Dokumentu nee lori tinan haat, custa osan liu dollar Amerikanu jutah
tolu virgula tolu neebe usa selu konsultante privadu husi Indonesia,
maibe deputados sira hetan versaun final semana ida deit atu bele halo
revisaun.

La iha ema ida neebe duvida katak ita nudar povo no nasaun presiza
duni planu desenvolvimentu.  Bancada FRETILIN mak kuaze semanan
semanan iha nee fo hanoin ba maluk sira katak ita presiza ukun ho
planu, ho programa, laos ho inventa deit ka mehi deit hanesan halo
tiha iha tinan haat neebe governasaun de facto ida nee halau tiha ona.

Depois de selu dollar jutah ba jutah no  tinan haat ba assesores no
consultantes oioin, dudu lalais mai parlamentu nasional ba deputado
sira neebe assesoria no konsultaria la iha atu hare lalais, aprova
lalais, tamba tenke lori lalais ba Encontro Parseirus Desenvolvimentu
neebe sei realisa iha semana nee nia laran.

Povo mos seidauk hatene lolos, tamba kampanha politika neebe halo iha sub-distritu hirak nakonu ho controlles kona ba se mak bele partisipa hodi bele husu perguntas no halo kritikas ba porgrama neebe Maun Bot ba apresenta ba sira.  Hahu iha Baucau no Lospalos husik ema hotu atu bele husu tuir sira nia hakarak……maibe too ba distritu seluk tuir mai, sira neebe tau naran uluk deit no hakerek pergunta neebe atu husu mak bele.  Nee mak konsulta publika ka.

Planu nee temik atu halau desenvolvimentu too tinan 2030.  Entaun tamba sa mak la fo oportunidade ba sosiedade sivil atu halo estudu no komentariu ho diak?  La halo konsulta ho partidus opozisaun de facto?

Bancada FRETILIN hakarak fo hanoin ba deputado sira hotu ita nia knaar tuir artigu 92 Constituisaun nian.  Its nia knaar nudar deputados mak atu representa Timor oan hotu, no ita nia knaar atu fiskaliza governu ninia governasaun no ezekuasaun orsamentu. Laos atu halo deit tuir Maun Bot se se deit nia hakarak ka atu hare deit ba saida mak atu benefisia ita individualmente no pessoalmente.

Bancada FRETILIN hanoin katak doucmentu ida neebe importante tebes atu buka dalan neebe diak atu halau desenvolvimentu equitavel, ho justu, ba ita nia povo tomak, liliu sira neebe kiak liu no neebe fulan ba fulan sai kiak liu.  Dokumentu ida hanesan ida nee merese duni, obriga duni ita nudar povo nia representante hodi tun ba base koalia ho povo rasik saida mak sira konkorda ka la konkorda kona ba dokumentu ida neebe foin haruka mai ita. Maibe bancada FRETILIN lakoi no sei la husik parlamentu ida nee sai karimbu ba Primeiru Ministru de facto ida nee nia mehi.

Tamba nee mak bancada FRETILIN ezigi katak PEDN baixa ba Kommissaun parlamentu nian hodi ida idak halo sira nia analisis no hatoo sira nia hanoin iha relatoriu kona ba impkatu iha sector idaidak.

Bancada FRETILIN iha certeza tomak katak dokumentu nee ita tenke hare hanesan resultadu servisu ema nian, labele iha tendensia tau hare hanesan Biblia Sagrada, maske balun iha duni tendensia atu konsidera nunee duni.  Dokumentu nee iha falhansu barak neebe bancada FRETILIN no ema seluk identifika tiha ona.  Lolos komissaun sira mak tur hare no halo rekomendasaun.

Se deputado seluk harakak sira bele aprova, no bancada FRETILIn pelo menus sei ba divulga saida mak  la los, se la partisipa iha votasaun ida neebe precepitada liu ba resolsuasaun ka saida tan, no tuir mai mak sei divulga ba se mak hakarak vota lalais saida mak sira halo neebe la los,  Depois imi mak hatan ba povo kona ba tamba sa mak aprova sem halo estudu didiak nudar sira nia representativu.

Maibe bancada FRETILIN hakarak temik buat balun hodi halo ita hotu hanoin tamba sa mak ita labele tau karimbu lalais deit.

Primeiru iha hanoin balun neebe planu nee basea ba, neebe la los.  Ida deit mak ida nee.  Planu nee baseadu todan liu ba industria mina rai no gas.  Saida mak sei akontese se ita la hetan gas ka mina rai bot hanesan Bayu-Undan ka Greater Sunrise?  Saida mak akontese se buat ruma akontese ba Greater Sunrise?  Nee hatudu tendensia atu depende deit ba osan neebe seidauk tama.

Maibe dadus macro-economiku neebe iha relatoriu la los ona, ultrapassado ona no iha tendensia atu habosok ita kona ba inflasaun no ita nia ekonomia nia dependensia ba osan husi mina rai no gas.

Segundu mak nee.  Planu saida mak la konsidera oinsa atu harii kampu servisu foun liliu ba jovem sira?  Iha tinan 2023 ita bele iha joven 30,000 neebe atu sai husi eskola no buka servisu.  Planu nee la iha programa concreto atu harii kampu servisu ba sira tamba investimentu neebe atu halo ba infraestruturas sei la harii kampu servisu barak. Ida nee ita hare tiha ona husi programa oleo pesado neebe halau too agora muda fali ba oleo seluk no rede eletrifikasaun.  Ita hare ema husi liur mak mai servisu barak liu.  Situasaun nee oinsa mak atu muda se la iha program concreto?

Bancada FRETILIN mos hare katak ita nia ema iha foho la iha fatin iha planu ida nee, liliu iha Ainaro no Aileu no Manatuto foho.  Interior hanesan la iha fatin atu partisipa iha desnevolvimentu ida nee. Bancada FRETILIN sei hatudu momos tamba sa mak planu ida nee nega povo foho, maibe laos ohin.

Lolos planu ida iha ema, povo iha nia klaran, laos iha nia sorin dok husi prosesu, dok husi partisipasaun iha desizaun, em vex de sai deit ema se se deit nia alat atu muda tun sae.  Nee mak klaru liu, katak planu ida nee koalia barak kona ba povo maibe la tau povo iha prosesu
nee nia klaran, hadok nia fali.  Se bele mos halo alianasaun no marginalisa sira husi prosesu desenvolvimentu, liliu bainhira ita koalia kona ba agrikultura.

Iha ona evidensia barak iha mundu katak rain sira neebe iha mina rai no gas, diak liu sira porgrama atu sai husi industria ida nee.  Maibe planu ida nee hatudu momos katak it abele sai fali vitima ba industria ida nee.  La iha programa desenvolvimentu ekonomiku neebe kredivel iha planu ida nee, liliu ba industria seluk nebee it abele benefisia bainhira ita tama iha ASEAN.  Visaun ba desenvolvimentu ekonomiku klot liu no la hatudu dalan atu ita bele sai husi dependensia husi mina rai no gas.  Saida mak sei akontese iha tinan 20-30 bainhira gas ka mina rai la iha ona?  Saida mak akontese se folin mina rai no gas monu makas tebes?

Ikus liu, planu ida nee temik kois deit kona ba tusan neebe governu iha planu hatama ita hotu iha laran.  Planu ka programa atu selu ba osan barak neebe gasta nee atu halo nusa?  Nee mos loron ruma ita sei bele diskuti ho ita nia povo klean no detalhadu liu tan.

Ita rona iha media buat barak kona ba planu ida nee hatudu se nia mehi.  Balun dehan ida nee hatudu Sr PM de facto nia mehi, maibe balun dehan hatudu povo nia mehi.  Maibe bancada FRETILIN seguru katak ida nee hatudu ema husi liur nia mehi tamba planu ida nee sei loke dalan atu ema husi liur mai lalais ho liman lais foti lalais povo nia osan; hanesan senhora ministra finansas de facto rasik hatete ba uma fukun ida nee, iha dollar ida neebe governu gasta, tujupulu sent mak ba liur tamba ita importa besik buat hotu husi liur.  Problema ho PEDN nee estrategiku maibe estrategiku ba se?  FRETILIN la fiar estrategiku ba povo nia desenvolvimentu.

Konciente konaba necesidade ita nian rain ba Plano Estrategico Desenvolvimento Nacional ida nebee reflecte ponto de vista no aspirações oinsa halao desenvolvimento ida nebee inklusivo sustentavel no dura ba tempu naruk.

Hanoin hakerek ona iha livro PED nebee governo de facto apresenta mai iha ne’e katak PED nudar pakote integrado ida nebee inklui politicas estrategicas, planos estrategicos rectoriais no guia de implementação. Ém resumo PED estabelece saida maka tenke halo atu atingi visão coletiva povo TL to’o tinan 2030.

Bancada FRETILIN simu aspirações povo tomak nian konaba oinsa hatun kiak, ho infrastruturas nebe diak no promove cresimento ekonomico ida justo no kualidade educação, saude no moris diak ba sidadaun hotu-hotu maibe Bancada FRETILIN kestiona oinsa transforma aspiraçõeshirak ne’e ba iha plano ida hanesan ne’e, no nia konteudo plano ida ne’e hamosu perguntas maka barak liu do que fo resposta ba preokupações ema hotu nian.


Sr. presidente

Ikus liu Bancada FRETILIN husu atu submete PED ida ne’e ba procedimento normal PN tuir artigo 100 Regimento Parlamento Nacional hodi halao mos consulta klean no alargado nudar egigencia liu husi audensias publicas ho:

§  Partidos politicos sira hotu

§  Sosiedade civil, igreja no confisões religiosos

§  Doadores e parceiros desenvolvimento

§  Funcionarios publicos, Academicos Timorenses. No seluk tan.

Consulta  hanesan ne’e inportante tebes atu nune’e iha PED ida ne’ebe consensual no hetan legitimidade bot liu, no ikus hodi asegura participação no solidaridade iha implementação iha futuru.



(REMATA)

segunda-feira, 4 de julho de 2011

FRETILIN.MEDIA: GOVERNU TENKE HATUDU SERIEDADE KONA BA DESIZAUN ATU TAKA JOGOS “BOLA GULING”

REPUBLICA DEMOCRATICA DE TIMOR-LESTE

PARLAMENTO NACIONAL

BANCADA PARLAMENTAR DE FRETILIN

                                  *KOMUNIKADU BA IMPRENSA*


Dili – 1 Julho 2011

Depois de legaliza jogos hanesan “bola guling”, “Kuru Kuru” no seluk tan iha Agostu tinan 2010, sem iha consulta publika ho grupos sosiai no partidus opozisaun, agora tuir comunicado imprensa husi governu rasik no comunikasaun social, governu RDTL halo desizaun iha Konselhu Ministro hodi taka fatin jogos “Bola Guling” tamba tuir membrus governu “kria fali problema social” no “nebee ita dehan katak, ba tempu naruk ladun diak, nee ita taka.”

Vice Chefe Bancada FRETILIN no membru Comissaun Ekonomia, Financas no Anti-Corrupsaun, Deputado Francisco Branco, desizaun nee husi governu katak diak ba sosiedade Timorense, maibe la kompletu tamba sei husik jogos balun loke hela, hanesan “Kuru-Kuru” no seluk tan.

“Ami mos duvida seriedade husi membru governu no nia funsionarius publikus nebee responsavel atu implementa desizaun ida nee, tamba tuir informasaun nebee ami rona iha interesse privadu nebee hamusu conflitu ho desizaun ida nee.  Tamba ne mak ami hakarak atu revoga lei ida nee totalmente, no Parlamentu Nasional maka tenke halo lei foun ida kona ba regulariza jogos hirak nee, tamba nia impaktu social makastebes no klean tebes ba tempo naruk,” affirma deputado Branco.

Nia realsa katak hodi uluk kedas maka Bancada FRETILIN deklara nia contra lei ida nee, tamba legaliza, em ves de controlla jogos hirak nee.  “Durante debate orsamentu rectificativu iha tinan 2010, Bancada FRETILIN deklara katak lolos lei nee parlamentu mak aprova, laos governu nia kompetensia, maibe governu la rona.  Ami mos rekursu la too atu lori kazus hotu ba Tribunal Rekursu.  Maibe agora tempo too atu governu hatudu nia seriedade atu hakotu problemas nebee comprova tiha ona katak mosu husi existensia jogos hirak nee,” hatutan Branco.

Branco dehan katak primeiru Bancada FRETILIN sei fo oportunidade ba governu atu hakotu jogos nebee legalisa hotu iha fulan ida nia laran, se lae FRETILIN sei lori asaun ba Parlamentu Nasional.

“Ba ami problema nee seriu.  Ami congratula governu nia medidas, maibe hanoin katak la too, tamba ami la fiar jogos sira nee sei taka, no sira sei halo nafatin.  Tamba impaktu nebee jogos nee bele iha kona ba familias, tamba osan nebee lolos gasta atu selu hahan ba familia, escola no nesesidade seluk familia nian ba habokur ema gupo kiik ida deit.  Ida nee FRETILIN labele concorda tamba ami nia missaun desde 1974 mak LIBERTA NASAUN NO LIBERTA POVO, liliu liberta husi kiak.  Existensia jogos nee la tulun ita nia missaun ida nee,”  Branco taka.


HOTU

terça-feira, 28 de junho de 2011

DEKLARASAUN POLITIKA: OSAN MILLOENS ATUS BA MILLOENS ATUS FAKAR MAIBE INFRAESTRUTURAS BESIK ZERO NAFATIN

Dili, 27 de Junho de 2011

Nai  Presidente Parlamento Nacional

Fernando de Araújo – Lasama

Ex.Cias

Deputado sira hanesan membro Parlamento nacional no representante Povo nia, iha dever hodi haburas, no hamentin uma fukun ne’e nia knaar, hodi tatoli Povu nia preocupação ba Governo, no sai Povu nia lian, Povu nia isin, no materializa povo nia mehi hodi haburas no hametin ita nia independência.

Hau nudar Deputado hussi bancada FRETILIN iha knaar no iha competência tomak atu tatoli Povu nia lian no hussu ba Governo, tuir art. 9°, alinea h, no artigos 137° e  138° Rejimento uma fukun nia rasik.

Hau halo requerimento ida ne’e hau  hakarak hussu ba Governo atu bele hatan resposta ho escrito tuir Konstituição da República artigo 101° no. 2  e artigo 107°. Atu nune’e ita hotu bele hakruk ka halo tuir lei nebe iha.

Declaração Politica.

► Ohin Bancada FRETILIN hakarak koalia kona ba Construção no rehabilitação estradas iha Governação AMP. Tinan hat ona maka AMP ukun. Hahu tinan fiscal 2009, AMP mai iha Parlamento hananu/canta, katak 2009 sai hanesan tinan nebe hahu halo Infrastruturas, aloca osan bara-barak ho razão refere. Maibe, Infra-estruturas acontece la significativo alias la tuir osan nebe aloca.

Ohin ami hakarak convida distintos Deputados AMP hotu, rona nain
tomak, ba sira nebe hakarak buka hatene kona ba osan nebe aloka ba iha “Direcção de Serviços de Estradas, Pontes e Controlo de Inundações, hanesan tuir mai ne’e:

1. Ano Fiscal de 2008 Governo AMP aloca ba Direcção nebe refere:
Orçamento original: Tokon $ 20,362,000.

Orçamento revisão: Tokon $ 30,997,000.
Orçamento final ba tinan 2008: Tokon $ 30,827,000.
Osan nebe gasta ba tinan 2008: Tokon $ 23,253,000. Executado 75.4%

2. Ano Fiscal 2009, GAMP aloka tan osan ba halo estradas mak hanesan tuir mai ne’e:

Orçamento original: Tokon $ 19,240,000.
Orçamento alocado: Tokon $ 19,120,000.
Orçamento revisão 2009: Tokon $ 120.000.
Osan nebe gasta ba tinan 2009: Tokon $ 16,723,000. Executado; 87%.

3. Ano Fiscal 2010, GAMP aloka tan osan ba halo estradas mak hanesan tuir mai:

Orçamento Original: Tokon $ 73,398,900.
Orçamento revisão: Tokon $ 69,341,000.
Orçamento Actual: Tokon: $ 49, 340,900.
Osan nebe gasta iha 2010: Tokon $ 43,630,162. Executado; 88%.

Observação osan nebe aloca iha 2010 atu halo estradas ho total Tokon $73,398,900 hanesan hakarek iha leten. Maibe se ita repara didiak osan hirak ne’e, nebe halo revisão la claro, tamba hussi orçamento original hanesan hakerek iha leten executa deit tokon $ 43,630,162 ou 88% hussi osan tokon $ 49,340,900 hanesan orçamento actual.

Hussi orçamento hirak nebe ami hakerek iha leten, observa no hare momos katak, tamba la iha plano ho diak, ho nune’e mak osan nebe aloca la claro no fahe osan hirak ne’e tun sae deit e ita la compreende osan hirak nebe muda tun sae hakarak halo saída?

4. Ano fiscal de 2011, GAMP aloca tan osan ba  direcção nebe refere hanesan tuir mai:

Orçamento Original: Tokon: $ 25,825,000.
Orçamento revisão: Tokon: Seidauk halo.
Orçamento Actual: Tokon: $ 25,825,000.-
Orçamento nebe aloca iha Fundo Infra-Estrutura: $ 15,485,000.-

1. Total = 1 + 2 + 3 + 4 + FI = $ 20,362,000 + $ 19,240,000 + $ 73,398,900 + $ 25,825,000 + $15 485 000 = Tokon $ 154,310,000.-

2. Total = 1+ 2 + 3 + 4 = $ 23,253,000 + $ 16,723,000 + $ 43,630,162 + $ 25,825,000 + $15,485,000 = Tokon $ 124,916, 162.

Osan nebe atu gasta iha 2011: Seidauk hatene.......?! Maibe tamba ita iha ona meados tinan 2011, ami hanesan tauk deit osan ho montante iha leten ne’e karik hakarak selu ba iha taka kuak hirak nebe agora halo dadaun, liu liu hakarak selu ba iha koi estrada iha foho Carimbala nebe dudu ba dudu mai no koir ba koir mai nebe liu ona fulan nen (6) maibe to’o agora seidauk hotu.

Ho nune’e osan nebe aloka halo estradas no rehabilitação iha tinan hat (4) ne’ne nia laran maka:

Total osan nebe hakerek iha leten la inclui ho osan emergências nian no mos osan hussi pacote referendum nebe aloka hodi halo estradas iha fatin barak.

Nain Presidente no maluk deputados sira.

Karik ita boot sira nebe liu ona iha foho Carimbala Maubara iha fulan nen ne’e nia laran ita boot sira bele hare volume serviço nebe halo dadaun hela boot tebes, no ita halo calculo técnico ruma, orçamento nebe tenke selu sei boot liu. E karik ita imagina ba volume serviço nebe sira halo, compara halo estrada foun ruma bele to’o kilometros atus ba atus.

Iha audencia Comissão G ho responsáveis hussi Ministério Infra-Estruturas (Ministro ho Secretario Estado) la fo explicação nebe detalhado no mos la consegue explica orçamento hirak mak aloka ba iha serviço nebe refere.

FRETILIN hakarak hatete, tamba saída mak la fo prioridade ba estradas sira nebe mak at liu hanesan, estradas iha Luro lospalos, suku Dare Ainaro ba to’o Suai, Turiscai no seluk tan nebe condição at e at liu.

Hanesan bain bain ami sempre hatete katak ne’e serviço GAMP nia, plano la halo no la iha duni, nebe halo serviço tuir hakarak deit.

Nain Presidente no maluk deputados sira.

Estado Timor Leste, mais menos tinan ida, la kleur tan, sei halo Festa Democracia. E horas ne’e dadaun GAMP hahu koalia sai ona área ida idak nebe partido assumi ba ukun ida ne’e iha AMP nia laran.

Tamba saída mak osan hussi capital desenvolvimento hussi OGE 2011 ne’e concentra hotu iha PM nia gabinete?

Karik laiha ona fiar PM ba iha ministros hussi AMP?

Karik tamba osan barak mak aloka iha tinan hat (4) nia laran ba iha Ministério ida idak maibe tamba resultado mak oitoan deit?

PM la fo fiar tamba osan barak lakon?

Hanesan sua Ex.cia PM, shr. Kairala Xanana Gusmão actuir iha media Nacional katak, Electridade iha 27 de Novembro sei lakan permanente tamba CNRT nia Plano mesak laos hussi partido seluk nebe hamutuk iha AMP. Kona ba Electricidade mate lakan mos Shr.

SE Januário Pereira hateten iha media hussu deputados AMP atu “Nonok” labele kualia barak, tamba se deputados AMP halo criticas hotu hau (SE/Januário P) labele koalia, hussik deputados oposisão mak koalia.

Los duni maluk sira tomak lalaok serviço AMP nia mak tenke lao duni hanesan ne’e, hakarak ka lakohi, simu ka ala simu partido idak idak tenke hadau moris atu bele iha netik ema oan ruma hodi vota netik iha eleição nebe mai. Se lae Partido mos bele taka. Tamba Realidade acontece povo Buiberes ho Mauberes matenek ida ne’e hare momos katak ukun GAMP ne’e, osan aloca bara-barak maibe resultado ointoan deit.

Ne’e mak resultado GAMP nia servisu durante sira nia governação.

Ikus liu fretilin hussu atu, parlamento ida ne’e ho carácter urgente, convida GAMP/Ministério Infra-estrutura nia Responsáveis atu mai explica no atan perguntas hussi representantes povo iha uma fukun ida ne’e.

Ba ita boot sira nia atensaun hau hato’o Obrigado barak.

Inácio Freitas. Moreira.
Deputado FRETILIN

segunda-feira, 20 de junho de 2011

Politika Sosa Geradores ba Central Comoro "Solusaun ka Complikasaun”?

PARLAMENTO NACIONAL DE TIMOR


Bancada Parlamentar da Fretilin

Excelentissimo , Senhor Presidente Parlamento : Bom dia, Distintos Srs. Deputados, Mauberes no Buiberes Consumidores Timor Leste tomak!
To ohin loron ita sei halerik nafatin atu hetan Ahi naroman normal iha  Cidade Dili nomos iha Distritos sira iha Timor laran tomak. Ami nia Bancada lamenta hodi repete nafatin ami nia criticas  konaba Problema Infraestruturas liliu Ahi Mate Lakan nebe sidauk deit resolve besik tina 5 ona governsaun de facto AMP.Razaun klasiku nebe Governo hatan ba publiku nia halerik mak Maquina avaria, capacidade geradores menus , consumidores nebe aumenta, perdas  iha linha tan cabos/fiu tuan, ligasaun illegal nsst! Promesas barak atu hadia Ahi lakan normal hahu kedas husi deklarasaun PM Ministro defacto to’o SEEAU Sr. Januario  Pereira sidauk iha resultado alias promesas falsos deit!Cortes constante iha rede Energia Electrica  ne reflete dunik crise governasaun  AMP nebe lidera husi sua Excelencia PM Xanana Gusmao! Iha legislature ida ne Parlamento Nacional fo atensaun bot ba Energia Electrica nebe lakan mate nafatin hodi hamosu Resolusaun numero 23/2010 fulan Outubro hodi hari Auditoria nebe nia substancia  atu buka hatene kauza no abut problema iha Gestaun ba Central EDTL Comoro  Dili.
Senhor Presidente, Colegas Deputados
Asunto nebe atu koloka mak Gestaun- ba central Comoro ho programa aumenta capacidade produsaun iha parte gerasaun nebe hamosu projecto sosa geradores nudar solusaun ba problemas Ahi  Mate Lakan Permanente nebe  nia nakukun hadulas nafatin Goversaun de facto AMP, maibe realidade hatudu oin seluk! Geradores nebe sosa  no atu sosa mai complika nafatin situasaun halo Ahi continua mate, tamba laiha vontade diak atu halo tuir plano tecnico nebe iha atu bele fo garantia ba qualidade projectos! Sosa geradores desde governasaun AMP iha kedas Novembro 2007 bainhira primeira orcamento no programa Gov. AMP tama ona iha debates sessao plenaria mak haruka carta mai Parlamento husu  aloka osan $ 4.000.000,- hodi sosa geradores ho capacidade 4 mw !
Iha inicio 2008 Governo fo sai ba public katak ho orcamento nebe iha governo consege sosa geradores liu unidades 8 halo ita hotu contente kahur duvidas konaba geradores barak nebe  mai iha tempo badak ne foun ou recondisaun alias second hand!   Hakfodak no duvidas sira  hetan kedas resposta iha tinan 2008 bainhira Ahi continua Mate Lakan nafatin e At liu tan  EDTL Comoro tenki hetan ajuda husi compnahia Pandama, gerador CAT 3516 B ho capacidade 800 KW atu garante Ahi Lakan Normal iha Natal ho Tinan foun! Situasaun Ahi Lakan LaNormal continua halo public hakilar tan consumedores labele halo atividades economika, halo At sasan electronic e dificulta tempo estuda  labarik sira. Mesmo rona preocupasaun maka’as  Governo mos continua nafatin halo promesas barak katak antes fulan Desembro 2009 Ahi sei Lakan Normal, tan Tinan 2009 Governo declara ona hanesan TINAN BA INFRAESTRURAS  ho nia prioridades ba ELECTRICIDADE (bele hare alokasaun osan $ 87 m e contrato $ 16,693.515.92 m latuir lei Aprovisionamento )  Situasaun ne obriga Governo husu tan ajuda  husi  Companhia CN 22 hodi fo tan gerdores CUMMIN unidades 4 ho capacidade 3200 KW iha fulan Desembro, atu fo solusaun ba problemas nebe EDTL Dili hasoru! Situasaun ne sai pior nafatin iha tinan 2010 nebe Ahi continua Mate horas barak liu  Lakan halo consumidores sira fo naran foun ba Dili sai fali Cidade Discotique tan Ahi Lakan Piska-Piska deit ona! Governo de facto hatan ba publico katak Geradores iha EDTL Comoro unidades besik 8 mak At ou Avaria.Geradores nebe At ne barak foin sosa iha 2008!! Ne consequencia husi sosa geradores  Alta Velocidades nebe apropridu liu ba back up ou komplementa deit, la’os solusaun permanente Ne hatudo momos falhansu iha Gestaun no Manutensaun ba Geradores nebe PM defacto rasik reconhece. Mesmo xefe Executivo reconhece maibe melhoramento ba servisu Infraestruturas continua menus e At liu laiha vontade ou seriedade atu foti medidas ba Ministro no Secretario Estado nebe nia prestasaun servisu  At e halo mout deit povo nia osan besik tinan lima! Ne mos tamba PM Xanana Laiha Coragem foti medidas ba nia membros Governo nebe halo Servisu Lalos!                                                                                       
Maluk Distintos Deputaos..! Inkapasidade Governo hamosu mal administrasaun nebe loke dalan buras ba Corupsaun!!Contratos servisu ho estado latuir prosesu Lei aprovisionamento…,hatudu malu deit liu husi single source ho folin la Racional! Indisiplina cumpri programas nebe Parlamento aprova hodi halo transferencia orsamento barak ba fali fatin seluk.., laiha Transparencia nebe dificulta servisu fiskalizasaun Parlamento. Boa Governasaun sei dok bainhira Laiha Transparencia!!Ita lamenta bebeik  tansa mak SEEAU no SEOP sira nia Transparencia execusaun programas ho nia lista orsamento la haruka mai parlamento!!?? Duvidas sira ne mak halo ami kestiona fali progresu sosa geradores ba Comoro.     Governo iha orcamento Rectificativo 2010  aloka tan osan $10 m atu sosa geradores ho capacidade 24 mw atu garante ahi lakan normal iha fulan Desembro 2010! Maibe to’o agora  tinan ida ona sidauk hatene bainhira mak geradores sira ne bele monta iha central Comoro Dili??? Ninia Aprovisionamento mos loke polemika, husi companhia 11 nebe tuir processo, Rua mak hatama proposta tender. Orsamentu nebe iha   preve deit $ 10 m maibe asina contrato ho folin bokur ba $30.900.000  e demora tinan ida ona, karik sei hotu iha fulan Desembro. Marka Geradores MAN nebe sei dificulta iha nia manutensaun no sosa spare parts tan contrato ba manutensaun governo halo ona ba tinan 5 ho Warstsila. Ne hatudo dunik tentativas fahe osan ba malu!! Diak liu Cancela!!! Laiha ona Urgencia Aumenta tan Geradores tan Central Hera nia Geradores husi Wartsila to’o ona Dili!Diak liu mak aluga deit energia sei  lalais atende consumidores e baratu ba futuro!  Ne hatudo deit inkapacidade Governo defacto nia Plano hodi define prioridades nebe nakonu ho intrik, iregularidades hodi gasta osan arbiru!
Senhor Presidente e  Distintos Deputados
Hatan ba Situasaun ne Bancada Parlamentar Fretilin husu kedas debate de Urgencia  ho presence SEEAU nebe ho apoio Distintos Deputados sira hamosu Resoluzaun 23/2010 hodi obriga Governo hari auditoria ba EDTL. Resultado relatorio ne hanesan aconcelha deit la’os Auditoria tuir Rezolusaun haruka nebe documento iha ona Deputados sira nia liman ho nia observasaun pontos relevantes lubuk nebe  considera contribui ba interupsaun  fornecimento Electricidade! Bancada Fretilin interesante atu foti uluk mak iha Sector Produsaun ou Gerasaun de Electricidade  li-liu Politika Sosa Geradores ho  proceso Aprovisionamento nebe LALOS atu bele HADIA Gestaun hodi atingi objectivo EDTL: Garante Ahi nebe estavel ba ema hotu, particularmente Central EDTL Comoro bele fornece Ahi estavel no seguro ba Consumedores Capital Timor Leste Dili!
Maluk deputados sira, Electricidade hanesan agencia autonoma nebe sei nafatin hetan subsidio bot liu  husi estado tenki hadia nia gestaun li-liu investimento ba gerasaun (sosa Geradores)  tenki baseia ba estudo viabilidades konaba projeksaun ba demanda de cargas no considera principio custo beneficio. La’os inventa  deit dados hare rona deit companhia sira foin mai atu hari Apartamento, Hotel no Supermercado, atividades sira ne bele mos sei realize iha tinan naruk ou  bele sei la realize maibe   Governo lafirme iha nia programa hakfodak inventa  numero kapacidade geradores nebe atu sosa Ne’e la’os investimento maibe esbanjamento nebe sei lori Deassatre mai recursos Estado Timor Leste!!!
 Asuntos balun nebe koloka atu Publico mos hatene Ministro Infraestruturas, SEOP no SEEAU tenki mai hatan ba Deputados iha Plenaria ne, nebe liga ho situasauan Geradopres EDTL Comoro hanesan :
1.     Total Capacidade geradores iha Comoro  liu 30 mw, metade mai husi geradores CUMMIN  ho alta velocidade nebe atu back up deit iha tempo horas Piku ou Emergencia!
Husi 15mw geradores CUMMIN ne  metade ou 7.2 mw nia estatus sidauk hatene! Doasaun Companhia ou aluger deit.!To’o agora public sidauk hatene, laiha Transparencia??
2.     Ita nia Consumo Energia iha Dili, tempo Loron preciso besik 18 mw e tempo kalan consume besik 25 mw. Total Geradores nbe identifika estado nian e sei funciona unidade 19 ho kapasidade 24.05 mw. Realidade ne hatudo katak  deficit energia  ba Dili Menus husi 10 mw!!
3.     Tansa sosa kedas  geradores 24 mw, maibe orcamenta deit $ 10 m! Se Ita nia Central Hera atu operacional ona iha 28 Novembro 2011?? E geradores sira ne iha ona Dili!
La’os momento ona SOSA Geradores ba Comoro! Gov. labele duvida, hodi hamosu despesa desnesesario ,Diak Liu CANCELA contrato e acelera Contrusaun Hera sei sai baratu no eficiente liu! Se ita precisa Energia bele ALUGA deit..,(IPP contract) mais baratu e ita hatene mak selu deit Ahi Lakan!
Dili, 17   Junho  2011

Joaquim   Amaral

segunda-feira, 13 de junho de 2011

FRETILIN.Media/Declaracao Politica: "Governu de facto la hatudu vontade politika diak atu implementa Lei Simbolos Nacionais"

REPUBLICA DEMOCRATICA DE TIMOR LESTE
PARLAMENTO NACIONAL
BANCADA PARLAMENTAR DE FRETILIN

Declaracao Politica

Sr Presidente

Ilustres Deputados

Ohin laos hanesan baibain Bancada FRETILIN mai foti kestaun nebe
relasiona ho sector infraestrutura nebe sai hanesan prioridade Governu
de facto nian ba projetus fisikus iha teritoriu nasional tomak, nebe
aloka osan boot tebes maibe dala barak la liu hosi prosesu
transparente, nebe preokupa ami tanba fo oportunidades diak atu hamosu kkn, nebe SE Xanana Gusmao xefe executivu rasik, rekonese iha semana kotuk katak iha duni korupsaun iha nia governu.

Sr Presidente,

Hanesan ami hateten tia ona, Bancada FRETILIN sei halo pausa la koalia ohin ba projetus fisikus hanesan Estrada, eletrisidade no infraestrutura em jeral, nebe laos deit importante ba ita nia povu maibe mos importante atu harii no hametin ita nia Estadu, maibe oin ami sei koalia ba projetus non fisikus nebe mos importante  ba harii no hametin ita nia Estadu nebe foin tinan 9 hetan restaurasaun independensia, hanesan projetus formasaun sidadania timorense hodi kuda no hametin ita nia nasionalismu.

Ba kestaun importante ida ne ami hanoin Parlamentu Nasional halao ona nia knar ho diak aprova tia ona Lei  simbolos nacionais nebe ikus mai atu fo hanoin ba governu hodi reforsa implemetasaun  lei ida ne Parlamentu Nasional hasai Resolucao  ida, maibe to momentu ida ne tuir ami nia observasaun liu hosi atividade fiskalizasaun nebe ami halo, regista katak Governu seidauk implementa lei ne hodi halo formasaun sidadania ba estudantes sira iha nivel banku eskola sira.

Ne hatudu Governu ida ne, liuliu ministeriu kompetente Ministru Edukasaun la hatudu vontade politika diak atu implementa Lei Simbolos Nacionais nebe preve obrigatoriedade ba eskola publika no eskola privadu sira iha teritoriu nasional tomak atu iha semana ida dala ida, hasahe Bandeira Nacional no kanta Hino Nacional “Patria, Patria” iha tinan letivu tomak nia laran.

Ami hanoin iha fase ida agora nebe ita harii no hametin Estadu RDTL, laos deit importante ita harii mega projetus fisikus iha fatinfatin teritoriu tomak maibe atu garante nia kontinuidade importante mos ita halo formasaun sidadania atu bele hametin ita nia independensia nacional hodi fo kontinuasaun ba eksistensia  ita estadu nudar Povu no nudar Nasaun, tanba ne komisaun kompetente iha materia, presisa bolu atensaun ba Governu ba Ministeriu tutela atu halo implementasaun lei ida ne.

Karik tanba projetu sira hanesan ne, nebe  la iha persentu ruma atu ministeriu sira hetan , maka Governu la iha vontade atu implementa ka iha razaun seluk?

Tanba, ami hare la iha razaun ruma forte atu Governu justifika la implementa Lei ida ne, tanba nia implementasaun sei la foo todan ba ita nia orsamentu  jeral estadu, tanba sei la presisa osan barak. Tanba ne mosu pergunta, tanba sa maka governu la fo importansia ba kestaun ida ne, kestaun ida importante tebes kestaun formasaun sidadania timorense hodi hametin ita nia Estadu no hametin ita nia independensia nasional.

Iha oportunidade ida ne mos Bancada FRETILIN hakarak halo apelu ba media publika nasional Timor Leste RTTL no TVTL no media sira seluk atu kumpri implementasaun lei Simbolos Nasionais hodi toka Hino Nasional “Patria, Patria” nebe tuir versaun nebe aprova hosi Lei
Simbolos Nasionais, tanba ida ne mos forma ida atu halo formasaun sidadania hodi hametin nasionalismu povu Timor Leste nian atu konstrusaun Estadu Timor Leste bele metin liu tan.

Dili, 13 de Junho de 2011

Bancada Parlamentar de FRETILIN

sexta-feira, 10 de junho de 2011

FRETILIN.Media Release: Timor-Leste government obstructs power sector audit

Dili, 8 June 2011

The Xanana Gusmao de facto government has obstructed a cross-party parliamentary resolution for “an independent and detailed audit” of the management and operations of Timor-Leste’s power utility, Eletricidade De Timor-Leste, EDTL, FRETILIN parliamentary leader, Aniceto Guterres told the national parliament.

Mr Guterres said today parliament requested “an independent and detailed audit” in October 2010 so it could determine whether budgets it had allocated over the last four years had been spent properly and lawfully.

The parliamentary resolution said the audit was needed because of worsening blackouts, the long-overdue US$1 billion national electrification project and the government’s “total incapacity” to solve the problems.

Mr Guterres said that instead of a detailed audit the government provided an inadequate “advice” report from consultant company Delloitte which states: "The services rendered are in nature an advice and do not constitute an audit or other work that guarantees faithfulness in terms of the Australian Auditing Rules."  

He said failure to commission an audit again showed the administration’s contempt for parliament.

Mr Guterres told parliament: “It underlines what United Nations officers have said about the executive government in Timor-Leste, especially the de facto prime minister, that he was an obstacle to constitutional democracy in Timor-Leste, with 'the executive, especially Prime Minister is seeking more and more power at the expense of parliament and the judiciary…… this may have diminished the effective roles of the other two pillars and significantly reduced the accountability of the executive and rule of law, with the rule of Prime Minister'."

Mr Guterres said that, despite the inadequacies of the Delloitte report, it pointed to various irregularities and raised urgent concerns that the parliament could not rely on the government to resolve.

“If parliament fails to act, things will only get worse, because Mr. Gusmao is either unwilling or unable to act to remove the members of his government who are responsible for the mess the electricity sector is in,” he said.

He called for the President of the parliament to schedule an urgent debate on the report in the presence of the government.

END

terça-feira, 7 de junho de 2011

P.D. LA IHA MORAL POLITIKU TEMI FRETILIN NIA NARAN HODI HALO POLITIKA BARATU

FRETILIN

KOMUNIKADU BA IMPRENSA

Dili, loron 7, fulan Junhu, tinan 2011

Partidu Demokratiku la iha moral politiku atu koalia tun sai kona ba FRETILIN neebe liberta nasaun no povo ida nee, no neebe sei luta nafatin atu liberta Povo Timor-Leste husi KKN, mukit no kiak, deklara Secretariu Geral partidu FRETILIN no fundador Luta ba Libertasaun Nasional, Dr. Mari Alkatiri iha Dili ohin.

Dr. Alkatiri deklara nunee hodi hatan ba deklarasaun husi Presidenti Partidu Demokratiku (PD) iha distritu Viqueque, no neebe fo sai iha TVTL horikalan, bainhira nia dehan katak, se PD manan eleisaun 2012 sira sei harii monument ba Libertasaun Nasional iha distritu Viqueque no sei hakerek iha okos, “FRETILIN”, nunee historia labele lakon.

Tuir Secretariu Geral FRETILIN, “FRETILIN simbolo libertasaun nasional, neebe liberta nasaun ona, no agora dadaun no iha futuru sei luta naruk ida atu liberta povo Timor-Leste.  FRETILIN laos objecto atu sai monumento tamba laos historia deit maibe futuru Povo no nasaun Timor-Leste nian.  FRETILIN sei iha missaun bot tebes atu liberta Povo Timor-Leste husi KKN no ukun sala neebe governu de facto AMP nian, neebe Sr Lasama nia partidu rasik ho sira nia kadeira ualu mos hamutuk. Governasaun ida neebe nia rasik temik hanesan ‘dada malu hanesan asu dada naan teen’.”

Dr Alkatiri hatutan katak diak liu PD lalika buka halo confusaun ba Povo temik FRETILIN, tamba FRETILIN nee laos hanesan ema individual ka personalidade ida neebe bele temik nunee, maibe autor libertasaun povo nian.  “Buat ida hau bele garante ba Sr Lasama mak ida nee, Povo Timor-Leste sei la haluha historia FRETILIN nian, la presiza PD ka se se deit harii monumento, tamba FRETILIN monumento bot ida ona iha Povo nia memoria.”

Dr Alkatiri husu ba Sr Lasama atu respeita FRETILIN hanesan FRETILIN respeita partidu seluk, liliu tamba FRETILIN halau nia knar nudar opozisaun de facto ba governu de facto ida nee, liu husi “dalan Dame no Estabilidade hodi lori deseenvolvimentu ba Povo no Nasaun Timor-Leste.”  Tuir nia FRETILIN sei la halo violensia hanesan opozisaun halo ba governu FRETILIN iha tinan 2006-07.

“Importante mak nee.  Ita hotu tenke buka koalia lia los ho Povo, labele koalia mangame ho Povo, liliu labele halo promesa falsu hanesan atu harii monument ka saida tan.  Ita hotu tenke respeita lei no constituisaun, no labele soran tan Povo.  Povo Timor-Leste kole ona ho divisionismu no hakarak moris ho hakmatek.  Hau husu maluk sira hotu husi partidu seluk hotu-hotu, mai ita hamutuk hametin Dame no Estabilidade hodi halo tinan 2010-2020 sai Dekada ba Pas, Estabilidade no Desenvolvimentu,” deklara Secretariu Geral no fundador Luta Libertasaun Povo-Timor-Leste nian.

HOTU

segunda-feira, 6 de junho de 2011

GOVERNU DE FACTO OBSTACULO BA PARLAMENTU NASIONAL BELE FISKALIZA EXEKUSAUN ORSAMENTU ELETRISIDADE

PARLAMENTU NASIONAL R.D.T.L.

FRETILIN - BANCADA PARLAMENTAR

DEKLARASAUN POLITIKA

6 JUNHU 2011

Husi: Deputadu Aniceto Guterres – Chefe Bancada

GOVERNU DE FACTO OBSTACULO BA PARLAMENTU NASIONAL BELE FISKALIZA EXEKUSAUN ORSAMENTU ELETRISIDADE

Sr. Presidenti Parlamentu Nasional,
Illustres deputadus,
Povo Timor-Leste, Povo Maubere tomak.

Ita hotu iha uma fukun ida nee rona ona dala barak deputados husi partidu hotu halo deklarasoens hodi expressa sira nia preokupasaun kona ba situasaun eletrisidade neebe aat ba bebeik maske osan milloens ba millones nebe aloka tinatinan iha Orsamenty Geral Estadu.

Ita hotu mos hatene ona katak membru governu de facto nain rua neebe responsabiliza ba area ida nee, Ministru Infraestruturas de facto Pedro lay, no secretariu estadu de facto ba Eletrisidade, Bee no Urbanizasaun, Sr Januariu Pereira mai iha ukma fukun ida nee hatudu deit sira nia inkompetensia no nunka hatan ba problemas neebe deputadus sira foti.

Ema barak mak kestiona, tamba sa mak sira iha governu nafatin maske sira hatudu ona momos sira nia inkapasidade hodi kaer sira nia knaar nudar membru governu?  Depois de ita hotu hare relatorio neebe Sua Excellensia Sr Primeiru Ministru de facto haruka mai parlamentu nasional iha loron ruanulu resin hitu, fulan Maiu liu ba, maske relatorio nee laos ida neebe parlamentu nasional ezigi atu halo tuir resolusaun neebe aprova iha tinan kotuk, relatoriu nee temik buat barak neebe hatudu momos inkapasidade membru governu de facto rua nee.

Sr Presidenti,
Maluk deputadus no Povo Maubere.

Iha loron sanulu resin sia, fulan Outubru , tinan rihun rua sanulu, Parlamentu Nasional ida nee aprova Resolusaun ida neebe exigi governu de facto atu halau auditoria independente no promenorisada ba gestaun orsamentu EDTL nian, aprovisionamentu no gestaun contrato centrais electika, rede tarsnmissaun energia, no buat seluk.

Resolusaun nee mos ezigi katak governu tenke halo auditoria no relatoriu auditoria tenke entrega ba Parlamentu Nasional molok loron tolunulu resin ida, fulan Marsu, tinan nee.

Ita hotu hanoin ba aporvasaun resolusaun, no katak partidu barak iha uma fukun ida nee mak vota a favor resolusaun.  Maibe too ohin loron Parlamentu Nasional seidauk simu relatoriu auditoria.

Ba bancada FRETILIN hahalok ida nee hanesan baibain ona, governu la respeita parlamentu nasional nia pedidu hodi tulun parlamentu atu fisklaiza governu nia exekusaun orsamentu povo nian.

Iha semana kotuk deputadus hotu bele hetan asesu ba relatoriu balun husi Sua Excelensia Sr PM de facto.  Iha nia surat ho data loron ruanulu resin hitu, Fulan Maiu liu ba, nia hakerek katak  nia haruka mai “relatorius auditados tinan 2009 nian” kona ba EDTL, PNTL, UNTL, CNE no SAMES.

Maibe Sr Presidenti, bainhira ita ba hare ba substansia, liliu EDTL ninian, ita hare katak documentos hirak nee laos “relatorius auditados”, laos relatotius auditoria nian, hanesan PN exigi iha resolusaun iha tinan liu ba.

Companhia Delloites neebe halo relatoriu rasik hakere iha pagina tolu, katak sira nia relatoriu ho data loron hitu, fulan Abril tinan nee:

“Servisu neebe ami halo nee hanesan deit akonselhamento no laos (hau repete fali LAOS) auditoria ka servisu ruma seluk neebe se se deit bele fiar hanesan auditoria tuir Normas Auditorias Australia nian.  Nunee, ami la tatoli buat ida, no la hakerek opiniaun ruma ka hato’o konklusaun ruma neebe se se deit bele fiar metin katak ida nee hanesan auditoria tuir normas neebe refere.”

Nee dehan saida?  Nee dehan klaramente katak parlamentu nasional nia resolusaun neebe husu governu de facto halau adutoria “independente no promenorisada” la realisa, ka seidauk realisa.  Se seidauk realisa, entaun relatoriu atrasaod tebes tamba tenke entrega iha loron tolunulu resin ida, fulan Marsu liu ba.  Maibe informasaun neebe bancada FRETILIN hetan mak relatoriu mak nee deit.  Entaun relatoriu nee la hatan ba resolusaun parlamentu nasional nian.

Ba bancada FRETILIN ida nee exmplu ida tan kona ba oinsa governu de facto ida nee la respeita parlamentu nia knaar dunar orgaun fiskalizador ba sira kona ba povo nia osan.  Hatudu dala ida tan executivu nia intensaun hadau poder parlamentu nian hodi fisklizador.

Agora bancada FRETILIN no povo barak hakarak hein mak ida nee.  Ita nudar orgaun soberania atu hatan oinsa ba governu de facto nia impedimentu ba parlamentu nasional labele hetan relatoriu auditoria tuir PN nia resolusaun his loron sanulu resin sia, fulan Outubru liu ba?  Oinsa parlamentu nasional atu hatan ba obstaculo ba ita nia knaar nudar orgaun fiskalizador ba governu ba executivo.

Sr. Presidenti,
Maluk deputadus no Povo Maubere.

Iha relatoriu rasik, it abele hare katak Parlamentu Nasional la iha importansia ba prosesu halo relatoriu.  Iha pagina tolu relatoriu Delloitte hakerek nunee:

“Relatoriu ida atu informa governu RDTL deit no governu RDTL deit mak bele usa relatoriu ida nee.”  “Relatoriu ida nee la iha finalidade ba ema seluk bele usa no sira labele usa ida nee.”

Depois, nia temi confidensialidade: “relatoriu ida nee no informasaun iha nia conteudo confidencial tebesno labele usa no divulga ba ema seluk sem ami nia autorizasaun molok usa.”

Sr. Presidenti, tuir bancada FRETILIN nia hare, la iha buat ida kona ba exekusaun povo nia osan neebe parlamentu nasional la iha sdireitu atu hetan hodi bele fiskaliza governu.  Nee sinal ida la diak katak governu bele halo contrato ho conpanhia auditoria hodi taka informasaun nudar confidencial ba sira no governu deit fali.  Nee inaceitavle.

Ba bancada FRETILIN situasaun ida nee preokupante tamba parlamentu nasional mak iha direitu tomak, no parlamentu nasional mak solicita governu de facto atu halau auditoria ba EDTL no eletrisidade, maibe confidencialidade taka dala ba PN fali.  Tamba sa mak governu de facto liliu ministeriu finansas halo contrato ho restrisoens hirak nee bainhira foti auditor halau auditoria no la esklarese didiak termus resolusaun PN nian?

Ida nee mak realidade PN nee nia existensia ho governu de facto ida.  Taka dalan bebeik ba ita nia tentative atu fiskaliza sira nia hahalok liu husi impedimentu ba informasaun neebe PN exigi.

Sr. Presidenti,
Maluk deputadus, Povo Maubere.

Maske governu de facto taka dalan ba auditoria ida neebe klean no detalhadu, hanesan aprovado iha resolusaun PN nian iha fulan Outubru liu ba, relatoriu neebe entrega hatudu ona katak iha problemas graves ho gestaun sector eletrisidade neebe kona dala ida tan membrus governu de facto nain rua, liliu Ministru de facto Infraestruturas, no Secretariu estadu de factu Eletrisidade.

Iha buat barak iha relatoriu neebe ita labele tatoli hotu iha deklarasaun politika ida nee, maibe, iha assutnus barak neebe Delloittes rsaik dehan urgente tebes no presiza hola medidas lalais.

Bancada FRETILIN hodi deklarasaun ida nee halo rekerimentu Parlamentu Nasional halau debate urgencia kona ba relatoriu husi Delloitte neebe entrega mai ami, ho presensa governu nian.  Aban bancada FRETILIn sei tatoli pontos balun neebe mosu iha relatoriu akonselhamento neebe refere, no neebe hatudu katak sector eletrisidade iha situasaun grave, no sei bele sai grave liu tan bainhira centrais foun rua no rede nasional hahu halau, se sira hahu halau molok tinan rihun rua sanulu resin rua. 

Hanesan temi iha relatoriu neebe refere, construsaun rede foun no centrais foun la halu ho planeamentu ka coordenasaun diak no iha possibilidade bot ida katak sistema sei monu se autoridades la hola asaun urgente kona ba assuntus balun neebe halo la los too ohin loron.  

Obrigado Sr. Presidenti ba tempo.

FIM