terça-feira, 19 de abril de 2011

Deklarasaun Politika: PM De Facto "Assina Sala" Projetu Contrato Porto Naval Hera; Estadu RDTL Mak Sei Simu Todan Boot

Sr Presidente,
Ilustres Deputadus,
Povu Timor-Leste,
Mauberes no Biuberes.
Oin loron ba dala rua ita tama ba Semana Santa, tempu ba rekolimentu, tempu ba meditasaun no tempu ba reflesaun ema maioria povu TL nebee katoliku hodi prepara aan atu simu loron Ressureisaun Nain nian. Ba refleksaun ita hotu nian no ba komponente tomak Estadu nian, Bankada FRETILIN tau kestaun ida importante ba ita hotu nudar Estadu Direitu no Demokratiku.
Dala ida tan ita hotu iha uma fukun ida nee, uma demokrasia, uma povu nian, ami hanoin ita hotu iha hanoin ida deit hodi preokupa ba atuasaun lamentavel hosi Xefe Governu de facto SE Sr Xanana Gusmao nian.
Atuasaun ida nebee afecta ita nia reputasaun nudar nasaun soberanu, ita nia kapasidade atu defende ita nia soberania no osan povo nian nebee governu kaer.  Bancada FRETILIN refere ba buat ida nebee ami konsidera desastre ba prosesu kontratu Construsaun Porto Naval Temporario iha Hera nebee presiza ba ita nia forsa defesa componente naval bele halao nia operasaun nudar defensor ba ita nia soberania no ita nia riku soin nebee iha ita nia tasi laran. Porto Naval nebee iha nesesidade urgente atu harii maibee liu ona tinan ida resin seidauk remata tanba konsekuensia hosi politika “halo lalais, maibee halo laloos”.
Atu hahu deklarasaun ida nee, Bancada FRETILIN hakarak refere ba reportagem iha media nasional, nebee temi SE Sr Xanana Gusmao nia lia fuan rasik.
Notisia iha Jornal Nasional STL nebee publika iha loron 15 Abril ba entrevista nebee SE Xanana Gusmao foo:
"Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão rekoinese nia sala iha prosesu inisiu ba konstrusaun Portu Hera. Tamba Xefe Governu nee la lee didiak kontratu nebee asina ho Kompania Lifese Ingeneering Australia."
"PM Xanana esplika, iha kontratu nebee asina tuir lei Australia nian dehan loron sanulu resin haat tenki selu ona, maibe see liu prazu entaun tenki multa."
SE Xanana Gusmao nia lia fuan rasik hakerek iha media nee hateten:
“Hau bele dehan katak hau sala uitoan, rekoñese duni. Atu too tribunal ka too iha nebee, hau ba. Kompania Australianu mos atu tau tan hau iha tribunal, hau dehan ba. Bolu ba Sidney mos hau ba. Jakarta mos hau ba ona, sa-tan ba Sidney ida nebee kondisaun diak liu, Direitus Humanus diak liu. Hau kala moris iha kadeia kala diak liu.”  
Tuir reportagem nee ,SE Xanana Gusmao haktuir ho explikasaun katak problema nee mosu tanba nia la lee kontratu nebee nia assina.  Kontratu ida ho valor total liu US$7 milhoens.  Hanesan nia rasik explika: “Hau nia Ingles nee ida be, hau hare o, o diak ka lae, nebee hau fiar hela ba tekniku ida nebee maka osan boot, manan liu hau dala hira kedas, nebee ami tau iha STA, nia prepara tiha kontratu nee. Afinal kontratu nee lei Australiana. No fim problema ona, hau haree, lei Australiana.”
Bancada FRETILIN la presiza explika detalhadamente situasaun grave nebee mosu, liu husi SE Sr Xanana nia rekonhesimentu rasik katak nia “la lee kontratu nebee nia assina” no katak iha artigu balu iha kontratu nia laran nebee fo todan boot tebes ba Estadu RDTL no ba Povu Timor-Leste.
Deskulpa, maibee ami hakarak foo hanoin nafatin ba promesa barak SE Xanana Gusmao nian iha kampanha eleitoral kona ba boa governasaun iha governasaun foun, nebee sei domina nia governasaun hanesan “nauk lima pulu cent sai.” 
Sr Presidente, ho konfisaun ida nebee SE Sr Xanana halo katak nia maka sala, tamba la lee kontratu nebee nia assina, nee ita bele dehan, Loke Kuak Boot Tebes neebe agora atu taka susar tebes, no sei lori todan boot ba Povu Timor-Leste tamba tenki selu multa boot liu dollar milhaun ida.  Nee maka ita bele dehan, loke kuak hatene, maibee taka kuak la hatene.
Maibee SE Sr Xanana ho nia governasaun tomak hanesan baibain la simu responsabilidade nebee tenki simu bainhira sala, buka deit kambing hitam hodi dun sala ba ema seluk hanesan baibain buka kambing hitam atu taka fali kuak nebee SE Sr Xanana  maka hatama Estadu no Povu Timor Leste iha laran, tanba hanesan Bankacada FRETILIN  dehan beibeik ba politika: “Halo lalais, maibee halo la loos”, hanesan kontratu mos la lee, assina deit.
Ita tenki koalia momoos katak hahalok hosi Xefe Governu ida nee grave no seriu tebes, laos deit atu foti iha Parlamentu Nasional ka iha media, maibee merese hetan sensura formal.  Tamba tuir SE Sr Xanana nia lia fuan rasik, sala boot liu bainhira nia assina kontratu basea ba lei Australia nian no foo knar ba Tribunal Australia nian atu hakotu ba kazu ruma. 
Nia dehan tan nunee:
“Hau sei dehan, multa nee ita sei diskuti. Sira ameasa dehan, lori ba tribunal, hau dehan lori ba, laos tribunal Dili lae. Tribunal Internasional mai iha nee ami sei koalia, ida ne’e maka hau informa mos ba PR. Se maka sala, hau dehan hau sala duni, tanba hau la lee. Hau fiar tiha hanoin dehan buat nee liu ona, no fim kuandu ema karega fali ita, maka lee didiak fali, mate ona tanba asina sala tiha ona.”
SE Sr Xanana ho nia koalia halimar hodi buka soe rai rahun ba povu nia matan, no atu hetan simpatia dehan atu ba tribunal iha Australia, tama comarca, nee la loos, nee sala.  Nee laos kazu penal maibee cazu civil, no iha rain hanesan Australia ema la tama ba Comarca tamba disputa civil kona ba kontratu hanesan ida nee.
Maibee Bancada FRETILIN tenki husu mos nunee ba kontratu ka akordu hirak nebee mak SE Sr Xanana nudar Xefe Governu de facto assina neebe “la lee didiak” no ita seidauk hatene too problema mosu loron ruma, liuliu ba kontratu konstrusaun Sentral Elektriku Olios Pesadus, projetu sosa Roho Patrulha no Projetu rehabilitasaun Ponte Loes nebee kompanhia PT Istaka Karya  nebee hetan kontratu, oras nee hetan falensia hasoru hela prosesu iha tribunal Indonesio.
Parlamentu Nasional sei hein resultadu auditoria ba Sentral Olio Pesado nebee Parlamentu Nasional desisi ho resolusaun ida hodi husu ba  Governu atu husu auditoria eksterna nebee tenki tama ona iha Parlamentu Nasional iha loron 31 Marsu 2011.
Sr Presidente, tuir informasaun hosi kompanhia sira nebee envolve iha prosesu  sosa gerador husi Wartsila hateten estadu Timor-Leste mos tenki selu osan boot liu gerador sira nia folin loloos tamba iha mos komponente multa iha folin laran.  Tamba nee mak governu tenki loke ba publiku tomak kona mos ba kontratu sosa gerador foun.  Ita labele fiar deit hanesan Sr Xanana Gusmao fiar deit ba acessor no la lee kontratu.  Nee labele, tamba nee laos sistema governasaun ida diak ba ita nia Estadu.
Iha ita nia rain agora ita haree katak buat hotu nebee lao sala ho governasaun, ho adminiustrasaun publiku, mudansa klimatika maka sala.  Maibee ida nee klaru katak laos mudansa klimatika, maibe resultadu “mudansa politika” nebee lori todan mai rai no povo ida nee.
Sr Xanana Gusmao koko buka taka kuak nebee nia rasik halo maibee loke kuak foun fali.  Bainhira nia dehan nunee:
“Ita nia sistema deit foin book. Hau fo ezemplu Kompania Marina Enterprise tinan rua kedas seidauk selu. Ema sira nee dehan 14 dias mak liu, ida nee selu ona multa. Depois sira ba too iha nebaa, tanba problema rai, ita ba iha nebaa. See ita nian karik ita dehan oin nusaa. Agora ema mai ho standar ema nian, ida nebaa impede uitouan nee konta ona hau maka selu. Hau dehan labuat ida pasiensia, nebee hau para, ami sei diskuti selu halo nusaa, hau selu tau fali.”
Bancada FRETILIN hakarak husu mos responsabilizasaun ba “tinan rua mos seidauk selu” ba kompanhia ida nee no kompanhia sira seluk.  Ami rona Deputadu balu kestiona katak projetu PDD mos balu seidauk selu.  Karik tamba mudansa klimatika maka sira mos la simu too ohin loron. 
SE Sr Xanana esklarese mos katak tuir nia haree:
“La iha ida santu ba ida nee. Hau rekoinese sala, tanba hau assina, nudar Ministru Defeza. Hau konfessa hau sala, sala tanba ita fiar nee, ita fiar buat hotu-hotu ita assina tiha maka Desimu Kintu Dia maka ita laselu maka dehan multa, haree ba hau assina tiha ona.”
“Enkuantu buat sira nee la lao, see iha Timor ida hau tenki selu. Nee maka hau dehan too ona. Saida maka hau atu selu nee selu ona ba para, lalika pusing kepala ho ita boot. Material iha nee, atu selu karik dehan selu multa, multa tamba la kumpri prazus.”
Tuir lei kontratui nebee SE Sr xanana assina maibee la lee, Estadu Timor-Leste maka sai  kanek. Nee signifika, ita seidauk hatene loloos todan nee oinsa no too iha nebee.  Maibee todan ida maka nee, investor sira sei la fiar tan iha ita nudar Estadu.  Iha konfiansa katak akordus nebee ita halo ho sira metin ka lae metin. Implikasaun barak maka mosu ona tamba admissaun ida hanesan nee.
Sr Presidente,
Povu Timor-Leste.
Bancada FRETILIN sente preokupadu tebes ho factus nebee mosu katak Estadu Timor-Leste sei simu multa todan liu dollar milhaun ida, tamba deit SE Sr Xanana Gusmao PM de facto la lee termu kontratu, no fiar deit ba acessor.
Bankada FRETILIN apela ba ita hotu idaidak iha Uma Fukun ida nee nia konsiensia politika no ita nia  responsabilidade ba Povu no Nasaun, ba aktu ida nebee merese atensaun hosi Uma Fukun Povu nian ida nee, nudar orgaun soberania Estadu nebee simu knar konstituisaun nian atu fiskaliza governu, merese duni hetan posisaun ida makaas hodi halo sensura ida forte ba pratika negligencia hosi SE Sr Xanana Gusmao PM de facto Republika Demokratika Timor Leste nian, nebee lori konsekuensia boot hodi halo todan ba kofre Estadu nian.

Dili, 19 de Abril de 2011
Bancada Parlamentar de FRETILIN, 

quarta-feira, 13 de abril de 2011

FRETILIN.Media Release: Government incompetence killing the National Electrification Project

FRETILIN

MEDIA RELEASE

Dili, 4 April 2011

Government incompetence killing the National Electrification Project

Timor Leste’s National Electrification Project has been clouded by
failed contracts let without tender and its estimated cost has almost
tripled to US$900 million, Aniceto Guterres MP, parliamentary leader
of FRETILIN said today.

Mr Guterres said the cost blowout would likely go even higher because
the project which started in 2008 is less than half built, although it
is difficult to measure how much has been completed because of the
patchy nature of the work. It is however due to finish this year.

“The Gusmao administration has bungled the procurement, contracting and monitoring of this vital project,” he said.

“Public money has been squandered through costly delays and the quality of the infrastructure has been compromised, as revealed by a damning report from the Italian consultants.

“As the head of the government, Prime Minister Gusmao must be made accountable for this disaster.”

In 2008 the Gusmao Government contracted the China Nuclear Industry No. 22 (CNI 22) company without tender to provide and install old and highly-polluting heavy fuel generators, substations and a national medium voltage transmission line at a total cost of US$377 million – almost one third of the sum now budgeted to be spent by completion.

However, in November 2009, after opposition from FRETILIN and national civil society groups, Mr. Gusmao ditched the Chinese heavy fuel generators in favour of new dual fuel capability generators from
Finnish company Wartsilla – again without a tender.

China’s CNI 22 would remain contractually responsible for building the power stations, sub-stations and transmission lines, under the supervision of Italian consultants ELC Bonifica, who were retained by the government.

Mr Guterres said Mr Gusmao had never explained why he was determined to give the original contract to the Chinese CNI 22 company without a tender, without any economic feasibility, environmental or other technical studies and without properly assessing the company’s capacity to handle the job.

“Other companies put forward better alternatives but the government specified it had to be heavy fuel, meaning the process was a charade to ensure the contract went to CNI 22.

“It is well known that Mr Gusmao’s close political ally and friend Germano da Silva has some involvement with the company CNI22.

“The government has refused to show parliament copies of the contract documents nor any of the technical studies, if any were ever done.”

Mr Guterres said other National Electrification Project contracts let without tender went to the Indonesian company Tehate for construction of the Liquica –Maliana –Suai - Betano part of the power transmission grid, and the Indonesian company Puri Akraya Engineering Limited, for procurement.

“Monitoring and oversight of the works by ELC Bonifica points to costly delays, very poor workmanship and mismanagement of environmental and workplace safety by CNI 22,” he said.

In its report of January 2011 ELC Bonifica said: "With the present trend we believe that the Contractor is not able to meet the completion dates given to H.E. the Prime Minister.”

The report continued: "From Liquica substation up to Lospalos substation ... no substantial progress is visible. The number of towers in this north part of the Power Grid is 554, at the end of January a total of 249 towers were erected, but many of them have missing pieces, are incomplete and require additional time to make an overhaul."

"The situation which seemingly had improved as far as the quantity of the work is concerned had been badly darkened and affected by the quality of the workmanship. A lot of reparation works are required and therefore towers can not be considered completed."

"The conductors strung in the section of 10 towers in Hera-Manatuto have been heavily damaged and must be dismantled and done again. The heavy deterioration of the quality of the workmanship in the transmission line, the tower erection and the stringing of the conductors are carried out in a manner which do not have a proper word to be described ­ ghastly ­ horrible, the photos produced as evidence of the quality of the work show that workers are not at all qualified rather they are common labourer. The Contractor is warned that all the towers with defects and conductors damaged will not be paid for till all adequate reparation is carried out. The Consultant had shown a lot of tolerance collaborating in order to have the work done fast, but there is a limit to be tolerant .... Those workers responsible of this situation are incompetent and should be sent back to China and replaced,” ELC Bonifica said.

END

DEKLARASAUN POLITIKA: PROJETU ELETRIFIKASAUN NASIONAL; NANI KA MOHUT?

PARLAMENTO NACIONAL
BANCADA PARLAMENTAR FRETILIN



DEKLARASAUN POLITIKA

Dia, 4 Abril 2011

PROJETU ELETRIFIKASAUN NASIONAL; NANI KA MOHUT?

Sr Presidente,
Ilustres Deputadus
Povo Timor-Leste tomak.

Dala ida tan Bancada FRETILIN hakarak bolu atensaun uma fukun ida nee,no Povo nia atensaun, ba situasaun kontratu harii Sentral Olio foer foun no rede eletrisidade nebee harii agora dadaun.

Maske deputadus balun iha Uma Fukun ida nee taka matan no tilun ba realidade, iha duni problemas graves nebee ita hotu tenke preokupa ho lalaok no falta progresu iha projetu ida nee.  Liliu tamba nia folin sahe ba bebeik husi US$210 milloens iha tinan 2008 too US$900 milleons molok eletrisidade kilowatt ida bele sai husi central ida nee.

Ita bele dehan agora kedas, osan boot maibee resultadu sei la sai hanesan osan boot nebee sei selu ba projetu ida nee bele lao ba oin. Osan barak mak sei gasta arbiru deit tamba governu nia gestaun la diak, no tamba KKN.  Nee klaru tebes ona.

Molok, tamba pressaun husi Partidu Opozisaun de facto, Governu de facto halo kontratu ho consultant Elc Bonifica atu mai superviza no halo fiskalizasaun ba gestaun kontratu no kestaun ambiente.  Too ohinloron Elc Bonifica nudar fiskalizador hasai relatoriu balun nebee hatudu porblemas barak ho projetu ida nee, maibee la iha mudansa, tamba la iha partisipasaun no kolaborasaun diak husi parte Governu.  Nee sira hakerek iha sira nia relatoriu.

Iha Janeiru 2011 Companhia Italiana ho naran Elc Bonifica, nebee Governu kontrata nudar fiskalizador ba projetu electrifikasaun nasional, nebee inklui Sentral Olio Foer nian, ho folin millaun atus sia.

Relatoriu mensal nebee mosu uluk, nebee mosu tarde bebeik, hatudu katak iha tinan 2010 projetu lao neneik liu.  Relatoriu ba fulan cJaneiru hatudu katak hosi fulan Dezembru 2010 to’o tinan nee projetu nia kualidade menus liu uluk, maske progresu konstrusaun fisika aumenta itoan.

Kontratu nebee Governu assina ho companhia Tehate ba extensaun rede Liquica ba Maliana ba Suai ba Cassa no Betano, parte balun husi harii rede nasional, depois de negosiaoens ba kontratu ho DCP hakotu.

Companhia Wartsilla hahu servisu ona no sira konvida EDTL atu haruka ema balun atu ba Finlandia no Italia iha fulan Marsu hodi observa test iha fabrika ba gerador tolu nebee atu entrega dala uluk geradores hotu.

Maibee, tuir relatoriu, numero total timor oan nebee servisu iha projetu nee nia laran iha Dezembru 2010 menus liu uluk. Tuir mai ami sei temi lia fuan balun nebee hakerek iha relatoriu nee rasik:

•    Ida mak nee: “EDTL desapontado liu bainhira halao visita ba sub-estasaun Dili nian iha 20 Janeiru, fatin konstrusaun hanesan fatin abandonado.”  Se sub estasaun hanesan abandonado, entaun oinsa mak
projetu bele lao diak, tamba sub estasaun mak importante tebes hodi halo transmisaun ba energia eletrika?

•    Tuir Elc Bonifica, sira dehan nunee “ho progresu hanesan lao agora dadaun ami fiar katak Contractor sei labele kumpri ho prazu nebee sira concorda atu remata hanesan sira dehan ba SE Sr Primeiru Ministru.”

•    Tuir Elc Bonifica, sub estasaun Liquica ba too sub estasaun Lospalos, la iha progresu nem itoan nebee sira bele haree.  Loloos rede linhas elektrisidade iha parte norte nee presiza torre 554, maibee too agora dadaun torres  249 deit mak foin harii, maibee barak maka sei presia pessa balun tan, seidauk kompletu no sei presiza tempu barak tan hodi bele iha kondisaun atu hatama eletrisidade.

•    Tuir sira nia lia fuan rasik: “Situasaun ida nebee parese que melhora tuir kuantidade servisu sai aat fali no afectadu tamba obras nian.  Agora sei presiza fali obras barak atu hadiak obras neebe la
diak no ita labele considera torres hirak nee nudar completu.

•    Tuir companha fiskalizador, Contractor tenke dala ida tan harii kondisoens hodi halo formasaun ba timor oan atu bele iha kapasidade tecnica atu harii torres mos.

•    Maibee problema ida nebee fisklazidor identifika nebee grave maka ida nee; condutores eletrisidade nebee contractor instala iha seksaun torre 10 entre Hera no Manatuto ladiak, tamba hetan estragus no tenke hasai fali no reinstala iha torres.

•    Kualidade servisu halo instalasaun ba linhas transmisaun tuir companhia fiskalizadora iha deit lia fuan ida “aat para mate(aat tebes)”, “terrivel”, no sira inklui fotografias kona ba provas ba kualidade obras nebee hatudu momoos katak trabalhadores nebee halo instalasaun laos kualifikadu no sira trabalhador baibain deit. Elc aviza tiha ona contractor katak sira sei la hetan pagamentu to’o sira hadia fila fali torres hotu nebee iha defeitu no condutores hotu nebee hetan estragus. Elc Bonifca hakerek nunee: “Consultant (nee refere ba Elc sira) hatudu ona toleransia makaas hodi collabora  atu servisu bele halao lalais, maibe toleransia iha limite…..trabalhadores nebee responsavel ba situasaun ida nee ema incompetente hotu no loloos sira tenke haruka sira fila ba Xina no substitui sira….”

•    Elc aproveita hasoru malu ho Xefe ekipa trabalhadores sira nebee harii torres atu aviza sira katak se sira continua nafatin halo produsaun ba obras “ho kualidade ladiak tebes hanesan nee” sira hotu sei hetan demisaun no sira sei fila hotu ba Xina.

•    Relatoriu mos temi problema seriu kona ba polluisaun no meio ambiente. Contractor sempre hakerek iha sira nia relatoriu semanal katak sira tau matan ba ambiente, maibee realidade oin seluk fali, no fatin hotu nebee sira servisu foer tebes.

•    Tuir relatoriu: “Horseik iha tasi ibun no iha Dili iha plastico tahan atus ba atus nebee usa atu falun estrutura torre besi hamutuk nudar protesaun ba material durante transportasaun, neebe signifika katak iha Hera-Manatuto-Baucau lixu (sampah) hirak nee hotu sira soe deit iha tasi laran no laloran tasi lori sasaan sira nee mai too Dili hotu. Peskadores sira keixa tiha ona dala barak katak sira nia fatin peska hetan polluisaun makaas no plastico nee tama iha sira nia rede bainhira sira halao peska.”  Nee situasaun aat tebes ba ita nia meio ambiente.

•    Maibee, em ves de hadia situasaun, Companhia CNI 22 la simu consultor nia relatoriu.  Nee hatudu kompanhia nia atitude nebee la diak desde uluk kedas.  Tamba tuir Elc Bonifica, contractor “koalia barak kona ba meio ambiente maibee iha realidade sira nunka halo buat ida atu protégé ambiente.”  Nee Elc nia lianfuan rasik.

•    Ita hahu haree ona CNI 22 no Elc Bonifica hahu hatudu liman ba malu kona ba aprovasaun ba desenhu ba linha transmissaun.  CNI 22 akuza Elc Bonifica katak sira atraza projetu tamba la assina desenhos hodi sira bele hahu sosa material, maibee Elc rejeita no dehan katak ida nee la iha base nem itoan.  Bainhira ita haree companhia sira dun malu hanesan nee, entaun ita bele dehan katak iha problemas nebee bele sai grave liu tan ba futuru projetu ida nee.  Tamba iha tinan ida nee deit, osan US$599 milloens maka sei gasta husi total US$900 milloens, ita tenke preokupa makas, liliu bainhira ita haree situasaun nee mosu ho kualidade servisu nebee sai aat ba bebeik, no compnahia sira dun malu fali.

•    Por ezemplu relatoriu hakerek katak iha uma sub estasaun Dili nian, fundasaun simentu no rai uma nian la halo tuir desenhu no tenke sobu no halo fali.

•    Elc observa katak atensaun ba material bainhira karrega, transporta husi armazen too local obra nian no hatuun iha fatin la iha professionalismu, no halo estragus barak kiik too boot ba material.

•    Tuir Elc, iha problema boot iha prosesu coordenasaun ho communidade neebe iha resultadu neebe la diak.  Relatoriu janeiru nian temi problemas barak, seguransa trabalhadores sira nian, saude, polluisaun, soi foir arbiru deit, kondisoens saneamentu, autorizasaun la iha no iha falhansu husi CNI 22 halo relatoriu no halo monitorizasaun kona assuntus ambiente nian.  Too Janeiru CNI 22 seidauk hahu implementasaun ba Planu Gestaun no Monotoring Meio Ambiente nian neebe
elabora iha Marsu 2010.

Sr Presidenti,

Problemas hirak nee hun ida deit, no nia abut mo shun ida deit.  CNI 22 nee companhia ida neebe Governu de facto hili iha 2008 atu harii central oleo foir ho besi tuan husi Xina, no sira mos lolos atu responsabiliza ba rede eletrifikasaun.  Companhia nee hili sem tender internasional no ho prosesu ida neebe la transparente nem itoan. Maske contratu altera dala hirak ona, companhia nee nafatin.  Ita hotu tenke husu, nafatin tamba sa?  Tamba interese privadu ema balun nian no membru governu balun, no deputadu balun ba projetu ida nee.  Neeita tenke too nia abut mos loron ruma Sr Presidenti.

Elc Bonifica nia relatoriu temi katak pessoal EDTL la dun interessadu partisipa iha prosesu gestaun no koordenasaun ba porjetu ida nee. Maibe tuir ami ni informasaun, elemtnus EDTL mos baruk ona no preokupa ho sira nia envolvimentu tamba sira la iha kbiit atu impakta gestaun porjetu nee tamba interferensia politika bebeik.  Sira keixa katak ida ida la rona sira nia opiniaun, no interese politiku mak domina, entaun sira tauk loron ruma sira mak simu todan bainhira projetu la remata ka lao la los sira make ma dun sala ba fali.  Ne preokupasaun legitimu ho governu de factu ida nee nia tendensia ho buka “kambing hitam.”

Maske companhia nee desde tinan kotuk hatudu sira nia incapasidade, sira nafatin, nafatin.  Governu de facto sei la hasai sira maske sira nia obras la iha kualidade tamba Governu mos sala ba situasaun aat contratu nee nian.  Situasaun ida neebe la fo vantagem ba Povo Timor-Leste, tamba osan barak mak gasta boot ba bebeik maibe resultadu seidauk iha.  Too ikus, resultadu mak nee: osan boot tebes, besik dala tolu boot liu lolos governu selu atu harii sistema eletrisidade ida hanesan.  Nee mak sira bolu “mudansa.”

Ita hotu husu mak ida nee: iha tinan 2010 orsamentu geral estadu Timor-Leste nian, povo nia osan hotu, total neebe gasta tiha ona iha projetu ida nee mak US$90 milloens.  Benefisiu too ohin loron iha neebe?  La iha liu.  Iha deit mak ida neebe Elc Bonifica temi, kualidade aat para mate no lao neneik no sei la completu iha prazu.\Nee desastre governasaun mak nee.  Klaramente desastre governasaun.

Ho montante US$447 milloens neebe aloka ba tinan ida nee, no US$370 milloens tinan oin mai, ita hotu husu deit, resultadu atu sai oinsa? Ba ema barak resultadu mak nee: sei la completu iha tempo neebe alokadu, no kualidade obras sei garante katak sistema nee lao aat tebes ka la lao karik.  Se mak atu responsabiliza iha tempu neeba? Laos deit governu de facto maibe deputadu sira neebe baibain foti liman aumenta orsamentu ba bebeik maske sinal barak mak hatudu katak ida nee sei la benefisia totalmenet povo neebe merese tebes. Promesa mak barak, maibe osan neebe gasta sei la produz resultadu neebe tuir lolos tenke iha tamba montante boot neebe gasta lolos tenke garante resultado boot liu du ke realidade.

Elc Bonofica rasik iha relatoriu husu nunee: “parlamentu garante katak projetu nee sei completu too tinan  2011 remata. CNI 22 bele cumpri ho prazu nee ka lae?”  Ita hotu hein hanesan mos.  Hein mos atu responsabiliza, no responsabilidade sei laos CNI 22 nian, maibe Governu de facto nian no deputadus neebe koalia barak ho pormesa barak kona ba projetu ida nee nia resultadus.  Nee mak ita hein duni.


  
Bancada Parlamentar FRETILIN



Dr. Aniceto Guterres


terça-feira, 15 de março de 2011

Komunikadu: Dr. Alkatiri: "Sira rasik sei iha konsiensia mos entaun lalika subar an iha imunidade"

FRETILIN

GABINETE SECRETARIO GERAL

KOMUNIKADU BA IMPRENSA

Dili, 15 Marsu 2011

Secretario Geral partidu FRETILIN nian, Dr. Mari Alkatiri, ohin deklara ba imprensa katak nia lamenta tebes deklarasaun husi Sr. Primeiru Ministru de facto Xanana Gusmao katak “justisa iha Timor-Leste hanesan tempo colonialismu no ditadura” no buka justifika Sr Vice PM de facto Jose Luis Guterres de facto neebe akuzadu definitivamente ho krime hariku a’an nia lalaok tamba, “Ita hotu komprende iha konstrusaun estadu  nee, ita mak tenke buka hare took, ida neebe mak la'o diak ho ida neebe la'o ladun diak.”

“Criticas hirak nee husi xefe governu ida aat tebes ba ita nia estadu de direitu demokratiku, no ba justisa iha ita n ia rain. Ba hau nee hanesan nia buka atu preventivamente defende nia aan no nia membru governu balun neebe hasoru prosesu justisa dadaun,” critica Dr. Alkatiri.

Dr. Alkatiri dehan katak politikus hotu iha responsabilidade maxima atu coopera ho justisa, laos atu lao contra justisa.  Tuir Dr. Alkatiri ida nee hatudu claro katak Sr. Xanana hahu ona nia kampanha politika atu hatu’un imagen Ministeriu Publiku nian, liliu ataka Procuradora Geral Republika.

“Nee ita hare costume Sr. Xanana nian ona, disrespeita tribunal, disrespeita instituisaun estadu nian neebe indepdendente no orgaun soberania seluk neebe presiza hetan respeito husi xefe governu.

“Uluk iha 2007 bainhira Tribunal condena eis Ministru Rogerio Lobato ba prisaun, Sr Xanana deklara ‘Tribunal iha Timor-Leste hahu funsiona diak ona’.  Maibe agora nia buka hatuun imagen, politiza prosesu justisa tamba nia hakarak buka subar nia aan no defende nia colegas neebe tenke hatan ba justisa tamba sira nia governasaun.  Nee presedente aat tebes ba Estadu de Direitu Demokratiku, ba Justisa, iha ita nia rain. Hahalok hanesan nee mak sei bele halo povo lakon confiansa ba justisa no estadu, tamba kiik deit mak hasoru justisa, bo’ot sira  subar an husi justisa,” Alkatiri deklara ho makas.

Dr. Alkatiri hatutan katak nia la fiar Parlamentu sei vota atu hasain imunidade membru governu ida atu ba hatan ba justisa.  “Impunidade mak sei domina iha ita nia rain ba bot sira neebe halo sala ruma no lolos ba hatan iha tribunal. Ba hau, akuzadu sira tenki mos ih brani atu hasoru justisa. Sira rasik sei iha konsiensia mos 
entaun lalika subar an iha imunidade. Rezigna an atu hasoru justisa hanesa uluk hau rasik halo", nia taka.
FIM

domingo, 13 de março de 2011

Deklarasaun Politika: Politikus Sira Labele Interfere ho Prosesu Justisa Hanesan Halo Dadaun

REPUBLICA DEMOCRATICA DE TIMOR LESTE
                               PARLAMENTO NACIONAL
                    BANCADA PARLAMENTAR DE FRETILIN

                                      Deklarasaun Politika


Sr Presidente Parlamentu Nasional,
Ilustres Deputadus,
Povo Timor-Leste tomak,

Povu Timor-Leste agora dadaun akompanha hela Parlamentu Nasional ho Governu de facto Sr Xanana Gusmao nian, nebe’e hatudu iha tentativa atu hametin cultura impunidade ba justisa hodi ataka maka’as atu halo fraku sistema justisa.

Iha mundu ohin loron povu sira hotu rekonese katak se la iha estadu de direitu demokratiku, entaun estadu nebe’e deit la iha futuru. Ita hare’e iha Medio Oriente too Burma, povu sira buka hari’i estadu direitu demokratiku, atu sira bele fiar ba justisa no sira nia institusoens justisa.

Maibe’e atu hametin Estadu de Direitu Demokratiku, tenki hametin sistema justisa nia independensia hosi intervensaun orgaun soberania seluk.  Maibe’e iha semana hirak liu ba, ita hare’e iha tentativa hosi atuasaun sira nebe’e buka atu halo fraku sistema justisa, liuliu halo atakes nebe’e la iha justifikasaun, motivadu deit hosi interese politiku partidariu ka grupu ida nian deit, no la iha fundamentu juridiku nem konstitusional.

Foin dadaun iha Sesaun Conselho Seguransa Nasoens Unidas nian iha Nova Yorke, bainhira halao diskusaun atu renova mandatu ONU nian iha Timor-Leste, representante governu Estadus Unidus Amerika nian iha ONU foo hanoin hodi hatudu preokupasaun konaba kestaun justisa no impunidade iha Timor Leste hodi apela ba governu atu buka justisa tuir ema barak nia preokupasaun konaba impunidade, hodi buka harii publiku nia fiar ba sector justisa tanba dalan importante atu iha estabilidade ba futuru.

Tuir mai liafuan representante Estadus Unidus Amerika nian iha Conselho Seguransa Nasoens Unidas:

"Ami preokupa katak governu Timor-Leste sertifika ona elementus polisia nain 1999 (rihun ida atus sia sianolu sia) nebee sei hasoru hela prosesu penal atu hataan ba procesu disiplinar hasoru sira.  Hosi grupu ida nee, ema nain 52 maka hasoru prosesu disiplinar no akuzasaun kriminal.  Ami husu makaas governu Timor-Leste atu buka tuir justisa. Governu tenke buka haree, tuir ema barak nia preokupasaun kona ba impunidade no buka hari’i publiku nia fiar ba sector justisa, tamba dalan ne’e importante atu hetan estabilidade iha futuru."

Sr Presidente, maluk Deputadu, Povu Timor-Leste,

Ita nudar povu, nudar nasaun no estadu tenke rona ho didiak, avizu sira  nebe’e ita nia rai amigu sira foo mai ita, kona ba kestaun ida nee, tanba ita nia povu barak mos oin loron preokupa iha ita nia rain konaba kestaun justisa.

Realidade maka ne’e, povu baibain labele subar a’an ka halai se’es hosi prosesu justisa, tamba polisia ba kaer kedas no lori ba Tribunal.

Maibe’e ba ukun nain sira, hetan imunidade hodi bele evita justisa se sira hakarak.  Tuir lolo’os, imunidade nee laos atu tulun ita hodi subar hosi justisa, maibe’e hanesan ita haree, liuliu kona ba akuzasaun sira nebe’e membru Governu de facto sira hetan agora ne’e, hatudu duni katak ita buka subar hosi justisa.

Bancada FRETILIN lakoi partisipa iha prosesu nebe’e buka atu taka dalan ba ukun nain sira atu hataan iha Tribunal, ami hanoin se se deit, tenki ba hata’an justisa iha Tribunal.  FRETILIN nudar partidu hatudu ona ezemplu ida nee iha 2006 no 2007.  La iha debate ida kona ba imunidade, FRETILIN nia ema sira ba Tribunal hodi hataan deit, la subar fali iha imunidade nia kotuk.

Ami rona deklarasaun barak dehan katak, ne’e la lo’os, la iha ema ida atu subar, ets.  Maibee ne’e retorika politika deit karik, tamba Bancada FRETILIN hare’e katak hatudu iha sinal kampanha nebe’e hahu semana hirak liu ba atu desacredita Ministeriu Publiku no Justisa iha Timor Leste, ho objektivu ida deit: imunidade ukun nain se deit nian, sei la hasai atu sira bele ba hata’an iha Tribunal, tanba iha esforsu hotu desde akuzasaun definitiva sai husi Tribunal bolu membru governu balun atu hataan iha Tribunal, hatudu atu taka dalan ba Tribunal halo julgamentu ba sira.

“A pratica eh o criterio da verdade” liafuan murak nebe’e dala barak ita rona iha fatin ida ne’e, pratica maka ita hare’e agora dadaun akontese, kondena Ministeriu Publiku nia servisu, duvida justisa nia servisu, atu taka dalan ba lialo’os bele mosu tanba lialo’os deit maka sei la loke dalan ba IMPUNIDADE.

Sr Presidente Parlamentu Nasional,

Bancada FRETILIN rejeita totalmente pareser hosi relatoriu nebe’e Comisaun I rekomenda atu la suspende membru governu nebe’e konstitui ona arguidu. Ne’e hatudu falta solidariedade institusional entre orgaun soberania iha Nasaun ida ne’e no iha tentativa klaru atu blokeia justisa ba ukun nain sira. Hatudu la iha vontade politika atu luta hasoru korupsaun hodi halo resistensia kontra justisa.

Bancada FRETILIN lamenta no husu ita Deputadu sira atu para ona halo interferencia ba orgaun soberania seluk nia knar, tanba se ita iha Parlamentu hakarak justisa, ita labele blokeia justisa, ita tenki hatudu solidariedade institusional hodi koopera ho justisa.
  
Ami hanoin tanba Ministeriu Publiku la hataan ba Parlamentu Nasional, ita lalika halo interferensia ba orgaun soberania ida ne’e nia knar no ita labele tenta politiza justisa hanesan ita agora hakarak politiza dadaun.  Ida ne’e hatudu deit vontade hodi provoka krize entre instituisoens estadu no orgaun soberania tanba interese politiku deit,  tanba interese pessoal deit.  Tauk saida?  Tauk Tribunal nia julgamentu?

Ikus mai, Bancada FRETILIN la kompreende tanba sa maka Parlamentu Nasional lakon tempu hodi diskuti kestaun justisa ba ukun nain sira bainhira kestaun Estadu no kestaun povu nian, hein ita atu resolve maske osan Estadu billoens ba billoens Governu ida ne’e gasta ona, maibee povu halerik ho estrada taka kuak loke kuak hosi Dili ba Timor Leste laran tomak; povu la iha asesu ba bee mos; eletrisidade sei piska piska nafatin maske osan fakar barak tebes; aiha’an la iha no iha malnutrisaun maske politika fahe traktor hanesan fahe rebusadu; problema edukasaun ho eskola a’at barak maske iha capital Dili; problema merenda eskolar failla total; sistema saude nebe’e la iha aimoruk, buat barak sei falta hanesan iha radiografia no laboratoriu.

Maske ami hatene ona resposta, katak ne’e tanba ‘mudansa klimatika’, tanba buat hotu oin loron hetan justifikasaun katak ‘mudansa klimatika’!

Ami hanoin diak liu ita disidi tuir deit Sua Excellencia Sr Primeiru Ministru de facto nia carta loron 28 Fevereiru 2011, nebe’e nia informa katak tanba Vice PM tenke ba hata’an iha Tribunal, nia entrega kargu responsabilidade governu ba Ministra Finansas.  Maibe’e hanesan ita hotu rona iha fatin ida nee, Deputadu sira defende katak vice PM exerse nafatin funsaun nudar Primeiru Ministru interino.  Ne’e hanesan ‘maioria aliansa parlamentar’ hakarak sadik PM de facto hodi fo’o opiniaun kontra nia carta.

Sr Presidente, Povu presiza hetan esklaresimentu, se mak kaer kargu governu bainhira PM ausente tanba povu labele konfusaun ho se maka xefe governu interino.

Sr Presidente,

Bancada FRETILIN hakarak foo hanoin ba ita hotu promesa nebe’e uluk Sua Excelensia Sr Xanana Gusmao halo konaba atu hasahe etika governasaun, bainhira nia halo tomada posse iha loron 8 Agostu 2007 nia dehan:

"É dever deste Governo, que assumiu o compromisso político de não pactuar com esquemas e favoritismos, supervisionar os membros do Governo para que nunca coloquem os seus interesses individuais  acima dos interesses colectivos e promover um ambiente  de responsabilidade e integridade no Conselho de Ministros, para que seja um modelo exemplar a ser seguido por todos os agentes públicos. A recuperação da confiança no futuro está associada ao prestígio das instituições democráticas, e a sua dignificação aos olhos dos timorenses, exige credibilidade ao sistema político, implicando reformas na sua estruturação e também no respectivo modo de agir."

Desculpa bo’ot  ba Sr Xefe Governu de facto, maibe’e teatro politiku nebe’e agora lao dadaun, hatudu katak la iha vontade politika atu halo tuir ita b‘ot nia diskursu nebe’e uluk fo’o sai, durante kampanha nebe’e ema hotu rona, “nauk lima sent deit sai!”

Ikus liu ba Povu Maubere, Bancada FRETILIN hakarak apela ba imi nia konsiensia atu sai testumunha hodi halo julgamentu politiku ba sira  nebe’e defende interese grupu, defende interese partidariu, hodi halo resistensia hasoru justisa hodi tau sira nia interese a’as liu interese povu nian nebe’e hakarak hametin estadu direitu demokratiku, lialoos no justisa ba ema hotu hanesan, iha Republica Democratica de Timor Leste.

Obrigado.

Dili, 14 de Marco de 2011
Bancada Parlamentar de FRETILIN

Deputado Francisco Branco

segunda-feira, 7 de março de 2011

FRETILIN Deklarasaun Politika: POVO SEI RESPONSABILIZA AMP BA ORSAMENTU GERAL ESTADU NEEBE ESTRAGA TINTINAN

 REPUBLICA DEMOCRATICA DE TIMOR LESTE
                            PARLAMENTO NACIONAL
                BANCADA PARLAMENTAR DE FRETILIN
-------------------------------------------------------------------------------------

                                Deklarasaun Politika 


Sr Presidente Parlamento Nasional,
IIustres deputadus,
Povu Timor-Leste tomak.

Ita tama ona iha fulan ikus primeiru semestre Sesaun Legislativa ba dala ha’at, no too ona tempu atu halo avaliasaun ba lalaok governu “de facto” nian.

Hanesan ita hotu hatene, Deputadu maka eleitu husi Povu Timor-Leste liu husi partidu politiku sira, maske governu loloos mai husi partidu mais votado ka ho assentu barak liu iha Parlamentu Nasional, Governu responsabiliza ba Parlamentu Nasional.  Parlamentu Nasional maka fiskaliza governu nia hahalok no lalaok no Parlamentu Nasional mos maka tintinan aprova orsamentu jeral estadu no fiskaliza nia ezekusaun.

Iha tinan tolu ho balun liu ba, Povu Timor-Leste tomak sai sasin rasik ba  esbanjamentu ka gasta arbiru deit osan Povu nian no la haree nia resultadu signifikativu iha sira nia moris lorloron.

Maske governu hateten dala barak katak iha kresimentu ekonomiku neebe Xina deit maka boot liu iha mundu, maibee ema barak maka halerik nafatin hodi husu nia direitu ba simu benefisiu ruma iha nia moris lorloron husi “kresimentu ekonomiku” ida nee, iha nebee sira husu?  Realidade maka nee, Povu barak maka la haree benefisiu boot husi osan boot tebes, nebee governu hetan husi aprovasaun Parlamentu ida nee tintinan.

Importante iha avaliasaun ida nee ita halo komparasaun itoan ba orsamentu nebee governu uluk no governu ida nee hetan iha tinan hirak liu ba too oras nee.

Iha tempu governasaun FRETILIN nian husi 2002 too 2006, bainhira krize mosu, hanesan tuir mai nee:

  •  2002-2003                        US$  67.7 milloens
  • 2003-2004                        US$  74    milloens       
  • 2004-2005                        US$  83    milloens              
  • 2005-2006                        US$ 142   milloens                   

Total orsamentu jeral estadu ba tinan hirak nee maka US$366.7 milloens dollars deit.

Ikus mai, depois krize 2006 mosu Dr Jose Ramos Horta nudar PM, ho OJE sahe too US$315 milloens, maske ho problemas hotu nebee mosu hosi krize ho ema barak iha kampu refugiadu, ho problema foos, maibee problema barak maka konsegue resolve no halao mos eventu politiku boot ida hanesan Eleisaun Presidensial no Eleisaun Legislativa ho OJE US$315 milloens deit.

Iha tempu 2002-2006 nebaa buat barak maka halo, hanesan eskolas 327 hetan rehabilitasaun, eskolas 150 foun harii.  Numeru persentagem povu neebe iha asesu ba bee mos iha tinan 2001, 13% deit maibee too tinan 2006 deit 40% povu iha areas rurais bele iha ona asesu ba bee mos, no iha sidade Dili besik 50% populasaun bele iha asesu.  Eletrisidade 24 horas iha Dili la mate piska piska.  Iha kapital distritu hotu pelu menus ahi lakan kalan.  Tintinan produsaun agrikultura aumenta. 

Konsegue resolve akordus no prepara leis neebe harii Fundu Mina Rai hodi hahu hatama osan ba Estadu husi Bayu-Undan, assina kontratu produsaun foun kona ba kampu explorasaun foun, halo regime juridiku nebee ohin loron halo Timor-Leste bele sai klasifikadu ba EITI, prepara leis neebe tuir mai harii Agensia Nasional Petroliu, no Kompania Nasional Petrolifera nebee sei harii iha futuru la kleur.

Sr Presidente, Povu Timor-Leste,

Ho osan nebee quarter deit husi orsamentu nebee aloka ba governu iha tinan ida nee, governu uluk konsegue halo buat barak. Entaun sasukat nebee sei mosu ba governu “de facto” ida nee maka nee: ho OJE tinan 2011 boot dala haat liu ida neebe governu FRETILIN uluk ukun husi 2002 too 2006, nee benifisiu saida maka sei lori ba PovuTimor Leste?

Maibee, mai ita haree OJE hosi Orsamentu Transitoriu too ohin loron:

  • 2007 transitoriu (fulan 6 deit)          US$ 170 milloens                                             
  • 2008                                                US$ 788 milloens                                            
  • 2009                                                US$ 680.87 mill.                                             
  • 2010                                                US$ 837.9 milloens                                         

Nee signifika iha tinan tolu nia laran deit OJE hamutuk liu total US$2,4 billoens, dua koma empat myliar dolar Amerika.

Ida nee signifika: iha tinan haat nia laran FRETILIN uluk ukun iha deit 14 centavos husi dolar ida neebe governu de facto agora dadaun iha OJE 2011. Ho OGE 2011 ho montante US$1,3 billoens, governu ida nee la iha tan dalan atu sees aan, hodi sees husi sira nia responsabilidade kona ba bee mos, eletrisidade, aihaan, eskolas, saude, estradas.  La iha tan razaun atu bele duun fali ba “mudansa klimatika” ka buat imaginasaun seluk tan hodi sees husi sira nia falhansu iha governasaun.

Ho orsamentu boot tebes iha tinan hirak nee loloos situasaun estrada, eletrisidade, seguransa ba aihaan ba povu, edukasaun, saude, no buat seluk nebee importante barak bele resolve tiha ona. Ami la dehan atu resolve total iha tempu ida deit.

Governu “de facto” infelismente gosta halo diskursu barak ba kresimentu ekonomiku, maibee ita hotu hatene katak resultadu maka sasan folin hotu sai makaas.  Agora na’an nia folin too US$6 kilo ida, hanesan mos ayam potong nia folin aumenta. Aidila tasak mos folin sahe too US$3. Mina folin karun liu, biar folin iha merkadu internasional tun sae, ita nia mina folin sahe ba bebeik, nunka tuun.

Maske governu uluk promete atu hatuun folin hotu tamba dehan taxa importasaun maka halo sasaan folin aas.  Maibee maske impostus ohin loron hatuun hotu ho “reforma” tributaria, maibee supermie agora sai too 25 sent.  Nee maka realidade governasaun ida nee nian.

Tanba politika dependensia ba foos halo povu iha fatin hotuhotu halerik katak situasaun folin foos aas halo sira nia moris susar liu, no iha fatin balun foos la iha.  Maibee Ministru MTCI deklara iha entrevista ho jornal Portugues Lusa, hateten:

“Hosi kedas tomada posse Kuartu Governu Konstituisonal nian, la iha instabilidade aihaan, tanba ami sempre konsegue antesipa medidas basikas.” Maibee jornal Tempo Semanal hateten iha sira nia publikasaun horseik: “Povu Halerik Presu Karun, MTCI Hamaus ho Karnaval.”

Povu barak kestiona hanesan mos Povu iha Remexio kestiona bainhira Deputadus FRETILIN ba too iha Fatorasa iha Sabado loron 5 Marsu liu ba hodi rona xefe aldeia ida relata katak iha populasaun balun haan dala ida deit loron ida.

Ami mos hakarak regista iha nee niafuan Presidente Republika nian rasik nebee hatudu preokupasaun, iha abertura Sesaun Legislativa bad ala haat katak nia “la konvensidu osan hotu nebee governu gasta tintinan, iha benefisiu ba Povu. Hanesan osan nebee governu gasta ba infrastruturas hanesan folin reabilitasaun edifisius governu nian, folin equipamentus no osan bens no servisus nian. Dala barak, obras no sasan nebee sosa ho folin aas tebes, afinal nia impaktu ba ekonomia la hanesan ida nebee tuir loloos tenke iha resultadu, tamba osan boot nebee estadu gasta.”

Nia hateten tan katak “Capital investimentu nebee gasta la loos, osan povu nian nebee gasta la loos, nee osan nebee estraga deit, no la iha resultadu katak osan nebee bele usa ba projetus seluk, estraga deit.”

Bancada FRETILIN hakarak mos kongratula ho desizaun Presidente Republika nian nebee lori Lei OJE 2011 ba Tribunal, nee hatudu katak nia mos la iha  konfiansa ba governu nia kapasidade atu kaer osan boot hanesan nee, hanesan mos ema barak iha ita nia rain preokupa.  Maske Tribunal desidi oin seluk, Bancada FRETILIN fiar katak atuasaun lori ba Tribunal nee justifika no indika ema barak nia preokupasaun.

Povu mos tenke husu tamba sa maka tintinan iha problema barak ho gestaun osan, maibee OJE aumenta ba beibeik?  Tamba sa mak fiskalizasaun Parlamentu hatudu resultadu barak aat, KKN mos buras, maibee Parlamentu Nasional nafatin vota hasahe orsamentu?  Maske benefisiu ba povu barak liu maka la iha. Tamba sa mak hasahe OJE ba bebeik? 

Sr Presidente,

Tamba sa maka uluk iha tinan 2004-2006 Timor-Leste nia OJE ba sektor saude nia persentagem boot, hanesan 9-12% hosi OJE tomak, maibee iha tinan  kotuk 2010 tuun kedas ba too 5.4%, tuun besik 50%.

Ami nia pergunta no preokupasaun maka tanba sa sektor edukasaun nia orsamentu monu 15% husi tinan 2004-2006 too tinan 2010 iha 10.2% deit?  Nee karik tanba sektor saude no sektor edukasaun laos importante ba Governu ida nee?

Nee maka tuir dadus hatudu husi Relatoriu Gabinete Asuntus Humanitarius Nasoens Unidas nian nebee publika iha revista IRIN loron 25 Fevereiru 2011 hakerek, “Timor Leste iha malnutrisaun kroniku” no mos tuir Relatoriu Saude no Demografika tinan 2010  hakerek,’ 58% labarik nebee iha tinan lima ba kraik iha malnutrisaun kroniku iha Timor Leste.’ Nee hatudu katak aihaan menus iha ita nia rain, liuliu aihaan ho kualidade, liuliu ba inan isin rua no labarik oan sira, ita la konsegue tulun sira ho kualidade moris nebee diak.

Tanba nee, Bancada FRETILIN hanoin orsamentu ba sektor rua nee importante tebes ba nasaun nia moris, hanesan mos sector agrikultura importante, maka saude no edukasaun no mos agrikultura tenki sai prioridade iha alokasaun orsamentu jeral estadu tintinan, tamba se ita nia populasaun maioria la hetan edukasaun neebe diak, se ita nia populasaun barak liu la hetan saude diak, se ita nia populasaun barak tebes la hetan aihaan ho kualidade, entaun ita nia povu maioria sei kiak ba nafatin, maske osan dolar billioens ba billioens gasta tintinan.

Tanba nee, ba responsaveis esbanjamentu orsamentu jeral estadu  Timor Leste nian ida nee, Povu tenki husu sira nia responsabilidade.

Dili 7 Marsu 2011

Bancada Parlamentar FRETILIN

sexta-feira, 4 de março de 2011

"Alkatiri menyangkal Kompas laporan ia akan mencalonkan untuk Presiden Timor-Leste"

FRETILIN 

Siaran Pers

Dili, 4 Maret 2011

Pada tgl. 2 Maret 2011 Kompas.com dengan keliru melaporkan: “Alkatiri juga menyampaikan keinginannya untuk maju dalam pencalonan Presiden Timor Leste tahun 2012.”

“Ini memang sebuah kekeliruan besar. Saya tidak pernah menyampaikan hal yang demikian kepada Kompas atau wartawan lainnya,  dan saya juga tidak pernah melontarkan kata-kata yang bernada demikian. Saya memang sangat terkejut dengan laporan tersebut. Saya sangat mengharapkan agar Kompas  dan media lainnya dapat segera meluruskan pemberitaannya itu,”penegasan dari Alkatiri di Jakarta hari ini.

Dr. Alaktiri juga menambahkan bahwa selama kunjungannya kali ini Di Indonesia beliau tidak pernah menyampaikan hal serupa atau mengisyaratkan bahwa ia akan mencalonkan diri sebagai Presiden Timor-Leste pada pemilihan presiden tahun 2012.  “Memang inilah yang  terjadi selama pertemuan-pertemuan yang saya adakan   dengan semua sahabat di Indonesia pada kunjungan kali ini” beliau menambahkan.

UNTUK INFORMASI LEBIH LANJUT, SILAHKAN HUBUNGI BPK. FILOMENO ALEIXO DA CRUZ PADA MOBILE + (670) 743 0383