FRETILIN
KOMUNIKADU BA IMPRENSA
Dili, 3 Maiu 2010
Alkatiri: Media balun manipula hau nia lia fuan: Laiha aliansa ho
Xanana enkuantu nia ko’us grupu illegal neebe sai husi FRETILIN.
Sekretariu Geral partidu historiku FRETILIN, Dr. Mari Alkatiri, eziji
media nasional balun, liliu Jornal Diario Nasional atu hapara kedas
manipulasaun neebe sira halo husi konferensia imprensa neebe nia haloiha loron 26 Abril 2010 too agora dadaun, katak nia dehan “2012 FRETILIN-CNRT Hamutuk Kaer Ukun”. Tuir Dr. Alkatiri, ida nee lia fuan falsu husi media tamba nia nunka deklara ida nee.
Maske Jornal Diario Nasional “hadi’a fali” iha edisaun 28 Abril 2010
katak Dr Alkatiri la deklara lia fuan hirak nee, iha edisaun sexta
feira loron 30 Abril liu ba, no iha edisaun Portugues iha Jornal
Semanario iha Sabadu liu ba, sira nafatin hakerek katak Dr Alkatiri
hakarak halo koaligasaun ho Sr. Xanana.
“Nee la los. Nee lia fuan falsu tebes. Hau bele dehan katak agora
dadaun la iha koaligasaun no sei la iha koaligasaun ho partidu se se
deit molok eleisaun geral. Liliu se nunka iha dalan atu halo
koaligasaun, ka aliansa, ka buat seluk hanesan, ho Xanana nia partidu
enkuantu nia ko’us nafatin iha nia le’et grupu illegal ‘mudansa’ neebe liderado husi Sr Jose Luis Guterres, neebe uluk sai husi FRETILIN,” nia deklara.
“Dalan ikus hau eziji media balun atu hadi’a a’an, foti etika
jornalistiku no profesionalismu no hapara manipula hau nia lia fuan
kona ba koaligasaun ka aliansa ho Xanana. Ohin Jornal Diario Nasional hakerek artigu ida tan neebe temi katak se FRETILIN hakarak koaligasaun. Nee falsu no sira dishonestu bainhira hakerek kona ba posibilidade koaligasaun ka aliansa entre FRETILIN ho Xanana, tamba hau nunka temi ida nee. Sira rasik rekonese ida nee maibe hakerek nafatin notisia ho tendensia ida nee,” Alkatiri hatutan.
Dr. Alkatiri deklara mos katak nia iha respeitu ba media hotu iha rai Timor-Leste, inklui Jornal Diario Nasional, maibe iha okaziaun ida nee sira tenke hadi’a sira nia lalaok ho lia los, no nia hein katak aban bainrua sira sei hakerek deit tuir deklarasoens neebe nia halo sem manipulasaun ba nia deklarasoens.
FIM
segunda-feira, 3 de maio de 2010
terça-feira, 27 de abril de 2010
Bancada Parlamentar FRETILIN: Deklarasaun Politika
Dili, 27 de Abril de 2010
Nai Presidente Parlamento Nacional
Ex.Cias
Deputado sira hanesan membro Parlamento nacional no representante Povo nia, iha dever hodi haburas, no hamentin uma fukun ne’e nia knaar, hodi tatoli Povu nia preocupação ba Governo, no sai Povu nia lian, Povu nia isin, no materializa povo nia mehi hodi haburas no hametin ita nia independência.
Hau nudar Deputado hussi bancada FRETILIN iha knaar no iha competência tomak atu tatoli Povu nia lian no hussu ba Governo, tuir art. 9°, alinea h, no artigos 137° e 138° Rejimento uma fukun nia rasik.
Hau halo requerimento ida ne’e hau hakarak hussu ba Governo atu bele hatan resposta ho escrito tuir Konstituição da República artigo 101° no. 2 e artigo 107°. Atu nune’e ita hotu bele hakruk ka halo tuir lei nebe iha.
Declaração Politica.
► Ohin hau hakarak koalia dalan ida tan kona ba Eletricidade iha Timor laran tomak em particular iha Dili. To’o ohin loron Eletricidade sei mate moris hela deit ka AMP (Ahi Moris Pisca Pisca). Ita hotu la hatene tamba saida mak acontece hanesan ne’e to’o ohin loron?
Hahu aloka osan ba sector Eletricidade iha 2007 (fulan ne’e nia laran) $ 5 e tal mihões, 2008 aloka $ 6,495,000. Milhões iha capital desenvolvimento, Orçamento Ratificativo $ 9 Milhões, osan ida ne’e nia destino mos ita lahatene, tamba osan ne’e la consegue exekuta iha momento neba. Tuir mai iha ano fiscal 2009 Shr Pedro Lay ho Shr Januário Pereira mai apresenta tan osan ba sector Electricidade $ 87 Milhões.
Osan $ 87 M ida ne’e mak sai hanesan mehi ba AMP atu ita nia Povo hetan Electricidade lakan 24 horas, tuir declarações nebe nain ulun competentes sira halo beibeik iha media.
Ho osan 87 M ne’e, GAMP mak hakara sosa fali Geradores nebe tuan, e at liu tan mak geradores hirak ne’e consumo óleo pesado nebe ema matenek nain kategoriza hanesan Technologia Tuan, atu bele realiza mehi nebe ami hatete iha leten, maibe hanoin ambicioso ne’e laiha fatin tamba Plano estratégico laiha, la halo estudos de viabilidade e precisa duni halo estudos seluk nebe importante, hafoin aloka osan ruma ba kategoria Mega-Projecto.
Nain Presidente no maluk deputados sira.
Ho osan 87 M ne’e, sai mos hanesan desastre boot ida ba GAMP nia, tamba osan hirak ne’e mak aloka balu (nebe ita lahatene hira) ba iha Pacote Referendum.
Resultado PR mak ita hotu hare no senti katak osan hirak ne’e hanesan soe deit ka fahe malu deit.
Iha inicio Tinan 2010 ida ne’e duni, GAMP halo lançamento primeira pedra ba Construção Central Eléctrica, depois de aloka osan hahu iha tinan rua liu ba (2008). Construção central Foun ne’e mos to’o horas ne’e laiha progresso ba construção nebe refere.
Ho osan nebe ami temi iha leten to’o oin loron ita hotu lahatene, hira mak aloka ba iha Pacote Referendum e hira mak selu ona ba CNI 22nd ne’e. Tamba iha relatório de execução até ao quarto trimestre ano fiscal 2009 nia nebe ami simu iha semana kotuk hakerek, Construção da Nova central Eléctrica, Linhas de Transmissão e Supervisão ho osan 87 M ne’e dehan executa ona 91%. Hussi 87 M ne’e, 14,500,000 M hanesan orçamento Actual, alteração no orçamento 72,500,000 M e despesas em dinheiro 13,209,000 M.
Maluk sira, osan 87 M ne’e hamosu duvidas no procupações barak, hanesan:
- Osan hira mak aloka ba iha Pakote Referendum?
- Osan hira mak aloka ba halo construção linhas de transmissão?
- Osan hirak mak selu ona ba companhia CNI 22nd.?
Ami hanoin iha buat balu nebe lao la los ona, tamba iha tan mos lista ida nebe mos hanesan “Lista do Pacote de Referendum do Sector da Electricidade” ho orçmaneto alokado 16,693 e tal M nebe to’o oin loron sei polemika hela. Lista ida ne’e ami hakarak hatete katak, iha duni mal administração e korupção.
Tamba Shr. Januário no Shr. José Manuel Carascalhão comenta razões nebe diferentes. Ida hatete lista ne’e Pacote referendum e ida fali hatete Lista Laos pacote referendum maibe pacote emergência. Se hanesan ne’e GAMP ida ne’e hamosu tan pacote emergência. Oin nusa ita bele servisu no desenvolve Nação ne’e, se ita idak idak halo buat hotu hotu tuir nia gosto?
Bahinra Fretilin quetiona Projectos hussi lista ne’e, Shr. Januário defende an hatete katak laiha família ruma nebe involve iha projectos hirak ne’e. Ami hakarak hatete katak projectos hussi lista nebe refere ho osan nebe aloka ba projectos hirak ne’e maka sai problema boot. Tamba osan hirak ne’e aloka la tuir volume servisu, ka BoQ, piur liu tan maka la halo processo aprovisionamento nebe legal, hili malu.
Ami bele fo exemplo ida hanesan osan nebe alokado exagerado, hanesan contrução linhas de baixa tensão, postes de electricdade hussi Laga – Baguia – Afaloikai ho osan $ 4,669,223.68 M companhia “Alvorada Limitada”. E piur liu tan companhia nebe kaer projecto ne’e desconfia shr. Júlio Alfaro nia família. At liu tan maka Shr. Júlio racik mak assina ba lista nebe refere.
GAMP hatete katak companhia estrangeiro labele envolve an iha projectos pacote referendum nia maibe hussi lista nebe refere iha mos companhia ida, “Machineries, Unipessoal Lda” nain estrangeiro nebe kaer projecto tolu hanesan: Distritu Suai ho osan $ 1,124,228. 35; Samoro – Oebaha Oecussi $ 507,235.18 e Mehara Lospalos $ 127,742,68 Mil. Companhia estrangeiro ne’e hetan projecto ho total orçamento $ 1,759,206.21 M.
Construção redes de Electricidade hirak ne’e mos sai hanesan preocupação boot ba ema sira nebe iha sentido Nacionalismo, tamba qualidade projectos sira ne’e la diak. Postes nebe hari iha Díli laran mos kleuk tun sae deit, la halo alicerce ba postes hirak ne’e ho diak, fio electridade nebe instala ne’e mos la halo kaber, fio hirak ne’e bobar malu hanesan ema balu bobar malu atu naok deit osan. Iha sexta feira semana kotuk hetan circuito boot de electricidade ba fios sira nebe Shr Januário haruka instala. Ne’e hatudo momos katak laiha duni capacidade halo plano, laiha sentido Nacionalismo hanoin boot liu ba nia enteresse deit.
Acontecimento ida ne’e precisa halo investigação tamba instalações redes de electricidade hirak ne’e foun e seidak usa to’o fulan.
Electricidade iha Díli laran horas ne’e mate lakan, dehan capacidade mak lato’o ona tamba dehan iha aumenta ba edificações, maibe ita haluha tiha katak se iha duni aumento edifícios hirak ne’e ita tenke hanoin ona tinan ida antes, katak plano desenvolvimento ne’e hatene ona, ita labele naran tur halo hanesan ema mehi.
Ita bele hare, ba iha fatin Turismo Área Branca Díli, kalan kalan Electridade iha fatin neba lakan kapas no nabilan, coitado ba iha Povo maubere nia uma sira iha Díli laran nakukun, tenke halo cortes tamba deit dehan capacidade geradores la to’o, maibe fatin nebe refere electricidade hussik hela lakan loron kalan. Maibe ita nia povo nia uma electricdade haruka halo mate tiha. Maluk sira, ami hanoin GAMP ida ne’e halo descriminação boot, la hanoin duni nia povo tamba cria condições diak ba capitalistas e halo finge ignora tiha povo aileba nia condições.
Ita nia Povo aileba buka sira nia moris faan sasan ruma iha dalan mos haruka prende hotu. Ami hussu atu tenke cria condições uluk ba ita nia povo, laos tamba deit Capitalistas, ita haluha ita nia povo.
Iha Distritos mos Electricidade la lakan, hanesan Manatuto fulan tolu ona mak sira tur iha nakukun laran tamba dehan geradores mak avaria, iha Oecussi mos problema Gestão ba Combustível. Companhia nebe tenke tula mina ba Oecussi GAMP seidauk selu to’o ona fulan nen resin, Iha Maubissi Gerador nebe fornece electricidade halo Poluição makaas, tamba gerador ne’e la halo manutenção ho diak, Maubere nia oan sira nebe hela besik iha fatin neba bele hetan moras respiratório hotu, tamba Poluição ne’e.
Incapacidade, Iresponsabilidade maka GAMP labele e labele halo desenvolvimento ne’e ho diak. Osan tokon ba tokon besik rihun tolu (3 biliões) mak gasta hotu tiha ona maibe Desenvolvimento mak lao hela iha fatin deit.
Tamba ne’e hau hussu no exige ba Parlamento ida ne’e atu hari Inquerito Parlamentar ida atu bele investiga ba assunto nebe refere.
Ba ita boot sira nia atensaun hau hato’o Obrigado barak.
Inacio Freitas Moreira
Deputado Fretilin
Titulu: “Sr. Xanana Abuza Orsamentu Estadu Halo Pre-Kampanha”
DEKLARASAUN POLITIKA
BANKADA PARLAMENTAR FRETILIN
Dili, 26 Abril 2010
HUSI XEFE BANCADA ANICETO GUTERRES
Nain Presidenti em exercisiu,
Senhores deputados no Senhoras deputadas,
Povo Maubere tomak.
Sr Presidenti em exercisiu.
Iha semana liu ba ita hotu testemunha espetakulu iha distritu Lautem
neebe Sr Primeiru Ministru de facto hanaran “consulta publica” maibe
iha liu mak karakter “kampanha politika”.
Maibe hanesan populasaun barak neebe atende, em ves de “consulta
publika” sai fali “dictatorial publiku” tamba sorumutuk konsiste ho Sr
Primeiru Ministru de facto hakilar ba sira ba horas rua ka tolu, depois tuir mai sira iha deit minutu ida ka rua atu bele fo sai sira nia hanoin, maske sira mak tahan nia kleur liu.
Esplikasaun formal neebe ita hotu simu, mak Sr PM de facto ba halo
consulta publika kona ba documento ida nia hanaran Plano Estrategico
de Dezenvolvimentu, neebe nia halo iha fulan tolu bainhira nia ba
retiru iha Balibar.
Iha semana hirak oin mai bancada FRETILIN sei fo sai formalmente
FRETILIN nia hanoin kona ba dokumentu ida nee, neebe tuir lolos
seidauk fahe ba opozisaun, sosiedade sivil ka ema seluk. Ema hotu
neebe lolos iha direitu atu simu atu bele halo analisis, la simu.
Oinsa ita nia Povo bele akompanha ho didiak se sosiedade sivil no sira
rasik seidauk simu no hetan oportunidade atu analisa no hatan sira nia
hanoin?
BANKADA PARLAMENTAR FRETILIN
Dili, 26 Abril 2010
HUSI XEFE BANCADA ANICETO GUTERRES
Nain Presidenti em exercisiu,
Senhores deputados no Senhoras deputadas,
Povo Maubere tomak.
Sr Presidenti em exercisiu.
Iha semana liu ba ita hotu testemunha espetakulu iha distritu Lautem
neebe Sr Primeiru Ministru de facto hanaran “consulta publica” maibe
iha liu mak karakter “kampanha politika”.
Maibe hanesan populasaun barak neebe atende, em ves de “consulta
publika” sai fali “dictatorial publiku” tamba sorumutuk konsiste ho Sr
Primeiru Ministru de facto hakilar ba sira ba horas rua ka tolu, depois tuir mai sira iha deit minutu ida ka rua atu bele fo sai sira nia hanoin, maske sira mak tahan nia kleur liu.
Esplikasaun formal neebe ita hotu simu, mak Sr PM de facto ba halo
consulta publika kona ba documento ida nia hanaran Plano Estrategico
de Dezenvolvimentu, neebe nia halo iha fulan tolu bainhira nia ba
retiru iha Balibar.
Iha semana hirak oin mai bancada FRETILIN sei fo sai formalmente
FRETILIN nia hanoin kona ba dokumentu ida nee, neebe tuir lolos
seidauk fahe ba opozisaun, sosiedade sivil ka ema seluk. Ema hotu
neebe lolos iha direitu atu simu atu bele halo analisis, la simu.
Oinsa ita nia Povo bele akompanha ho didiak se sosiedade sivil no sira
rasik seidauk simu no hetan oportunidade atu analisa no hatan sira nia
hanoin?
Tamba laos intensaun atu halau consulta publika, maibe atu halo kampanha politika deit. Ita neebe akompanha liu husi reportagem, halo ita hanoin fali ba tempu kampanha tamba Sr PM de facto nia koalia, ka atu koalia lolos liu, nia hakilar no nia halo hanesan tanis ka emosional, hanesan kedas tempo kampanha, bainhira nia hakilar: ”nauk lima sent deit sai!!!!!”. Agora la iha buat ida tamba KKN nee uang rokok deit.
Tuir informasaun segura neebe bancada FRETILIN simu husi povo neebe partisipa, no neebe ami hare iha TVTL nia cobertura, ida nee “One man show”, ka “espetakulu unipessoal”. Laos deit Povo baibain mak loalia hanesan nee, maibe AMP barak mos. Ministrus relevantes la hetan konvite, maske iha buat barak tekniku, neebe lolos sira mos, no sira nia teknikus tenke esplika. Maibe la presiza tamba no fim de
enkuantu, laos consulta publika maibe “kampanha politika.”
Ida nee kestaun seriu tamba ita hare katak delegasaun ida neebe bot tebes haan rekursus finanseirus barak tebes husi estadu RDTL. Tamba programa ida nee iha natureza politiku em ves de servisu governu nian, entaun tuir ami nia hare viola Kodigu Penal hanesan tuir mai:
Artigu 296 Pekulatu ho uzu Funsionáriu ne'ebé uza ka husik ema-seluk uza ba fim ne'ebé la tama iha nia destinu veíkulu ka koiza movel seluk ho valór signifikativu, ne'ebé tama iha nia liman ka nia bele kaer tanba nia funsaun, atu hetan ba nia ka ba ema-seluk benefísiu ilejítimu ka hamosu prejuizu ba ema ruma, sei hetan pena prizaun too tinan 2, kuandu buat sira ne'e tama iha nia liman ka nia bele kaer tanba nia funsaun.
Artigu 297 Abuza podér
Funsionáriu ne'ebé abuza podér ka viola obrigasaun, ne'ebé mai hosi funsaun ne'ebé nia kaer, atu hetan benefísiu ba nia ka ba ema-seluk ka hamosu prejuizu ba ema-seluk sei hetan pena prizaun tinan 1 too tinan 4, kuandu dispozisaun legál seluk la haruka aplika pena todan liu.
Tuir Artigu 302, Kodigu Penal nian, Konseitu “funsionáriu” “ba lei penál nia efeitu, sei aplika mós títulu ida-ne'e nia dispozisaun ba ema ne'ebé ezerse funsaun polítika, gover-nativa ka lejislativa.”
Sr. Presidenti.
Nee klaru katak inklui membru governu ka se se mos neebe uza ka abuza rekursus estadu nian ba objetivus politikus, hanesan halo dadaun.
Iha tinan hirak liu ba ita rona sr PM de facto fo sai moralidade barak kona ba nesesidade de-politisa funsionalismu publiku, maibe no fin, de enkuantu ita hotu testemunha katak funsionarius publikus barak mak hetan diretiva atu partisipa. Bancada FRETILIN la fo sala ba sira tamba sira tuir deit diretiva neebe tuun husi gabinete PM de facto nian.
Ita rona deit lia fuan balun neebe PM de facto koalia iha nia intervensaun neebe Povo no partisipante sira seluk tenke tahan ba horas tolu ka haat ka liu.
Sr Presidenti.
Konseitu konsulta publiku nee bancada FRETILIN hatene saida mak nee. Ita besik hotu hatene tamba ita besik hotu ou halau konsulta publiku antes ka ita atende. Konseitu konsulta publika nee bainhira ita ba apresenta konseitu ka programa ruma ba Povo no buka sira nia kontributu, sira nia neon, sira nia visaun, sira nia aspirasaun.
Ho kontrastu mak “kampanha politika”, neebe ita lori ita nia visaun politika, ita nia promesas, ita nia ideologia atu ba konvense ema katak siratenke fiar mak ita atu ukun em ves de fiar ema ka partidu seluk. Ida nee duni mak ita testemunha Sr PM de facto halo; ba faan nia promesa politika, ba tinan rua nulu maske iha tinan badak ita sei ba eleisaun geral fali.
Hanesan chefe suco ida dehan, nia mai faan nia ikan ba ami horas ida ka rua, maibe ami bele ema rua rua husi suco ida idak deit mak koalia, no depois sira fo deit minutu rua atu ita bele koalia.
Maske halo duni kampanha politika, Povo barak mak depois sei iha duvida barak, hanesan, oinsa mak nia atu selu projetus neebe nia promete ho montante dolar milyar sanulu. Dollar myliar sanulu, maibe hanesan nia rasik mos rekonhese iha neeba, Pakote Referendu ho montante tokon hitu nulu resin ualu mos nia la konsegue kontrola agora dun fali empresarius maibe nia la responsavel. La iha membru governu ida mak simu responsabilidade; dun fali empresariu sira.
Iha Dili ita hare katak reabilitasaun linha distribuisaun ho valor tokon rua resin deit mos sira la konsege kontrola, maibe hakarak gasta nafatin ba projetu boot tebes. Fornese bee iha sidade Dili mos la konsegue maibe hakarak halo porjetu dalan atus ida bot liu fali. Taka kuak mos la hatene maibe hakarak loke dalan barak liu, halo tunnel ka kehe foho atu loke dalan.
Hodi rekursus estadu nian, Povo nian ba halo kampanha politika nee assuntu seriu, maibe espetakulu neebe ita assiste iha neeba hanesan komedia ida fali bainhira ita hare buat neebe promete no jeitus neebe hodi apela ba ema nia emosaun, dalan ruma ho ida tanis neebe “biasa” ona ba ita hotu.
Ita hare hakilar mos iha, hanesan ditador balun halo iha mundu.
Bancada FRETILIN preokupa katak fenomeno usa osan estadu atu halo publisidade ba aan husi membru governu barak aumenta ba bebeik. Revista nabilan neebe kusta osan barak neebe nakonu ho sira nia fotos semana semana. Ita hare placard barak agora iha dalan, hanesan ida tara iha tempo komemorasaun tinan PNTL nian, iha fali politiku nain haat sira nia oin, no komandante PNTL nian, iha neeba kompletu ho boina, du ke tau imagen ema polisia nian neebe merese atu simu rekonesimentu iha PNTL nia laran.
Hanesan duni estadu autokratiku neebe iha deit partidu ida hanesan Golkar iha Suharto nia tempo, ka Portugal iha Salazar nia tempo, ka Italia iha Mussolini nia tempo.
Iha sentidu ida nee publicidade husi orgauns soberania politisisadu hotu ba personalidade ukun nain nain tolu nian deit. Spandu kona ba portal internet estadu nian mos iha Sr PM de facto nia retratu hotu.
Usa osan estadu atu promove imagen pessoal no politika nee inaseitavel iha demokrasia konstitusional ida nia laran. Tanba nee bancada FRETILIN sei urgentemente halo proposta lei ida atu kontrola gastus hirak nee, tamba ho pre-kampanha neebe ita hotu hare halo iha Lautem neeba, bele orsamentu barak liu mak usa fali ba publicidade oioin no fins politikus oioin iha kurtu prazu.
Iha semana liu ba ita hotu rona Ministru Negosius Estrangeirus de facto akuza Senhor Agio Pereira selu jornalista sira atu sira publika tuir nia hakarak, no katak nudar porta voz governu de facto nian nia halo ida nee atu kontrola sira. No hanesan Sr Enginheiru Vice PM de facto Mario Carrascalao dehan, “ita hotu hatene Sr Agio kontrola jornalista sira” iha semana liu ba.
Ita la hatene buat hirak nee, maibe tamba laos opozisaun mak akuza, governu de facto nia laran rasik mak fase roupa nee ba publiku, entaun ita tenke simu avizu ida nee, maske sei tenke investiga atu verifika se los ka lae.
Lei especial neebe bele kontrola utilizasaun osan estadu nian ba publicidade neebe iha karater politiku sei sai nudar hakat boot no diak ida atu reforma atividade politika no eleitoral atu halo ita nia demokrasia transparente liu no justu liu.
Bancada FRETILIN hein katak proposta lei nee sei hetan apoiu husi deputadus hotu iha uma fukun ida nee bainhira hatam ba meza.
Orbigadu ba tempo.
sábado, 10 de abril de 2010
AMP DE FACTO GOV'T MUST TAKE RESPONSIBILITY FOR US$8 MILLION PLUS IRRIGATION SCHEME WASTE AND RIP-OFF
FRETILIN
PARLIAMENT OF THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF TIMOR-LESTE
STATEMENT TO THE PARLIAMENT
Dili, 5 April 2010
Today in this parliament, FRETILIN wants to raise the issue involving the budget expenditure for Construction of the Bebui Irrigation Scheme, which commenced in the 2008 Fiscal Year with an amount of US$1.1 million, US$4.805 million for the 2009 Fiscal Year and a further budget allocation of US$2.664 million for the 2010 Fiscal Year, totalling US$8.569 million.
As we all know the construction of the Bebui Irrigation scheme is running beyond the contract time, originally meant to take one year, it has already been undergoing construction for three years for the above-mentioned budget. The de facto government itself has said that the people of Uatolari will continue to receive subsidised rice to the value of US$30 per month from the time the construction commenced. However, the people of Uatolari are saying as we have all heard on TV Timor-Leste, that they want to buy subsidised rice but it is not available for them to buy.
Members of Committee G of this parliament effected a field visit to the construction site and has seen the result of the delay in the construction, the poor quality of the Project which is not to construction standards, and even worse the irrigation channels have been built as if they were building a wall for a house (please refer to the photos).
The company that was contracted is “United General Constructions.” This company, UGC commenced the construction by itself, but after 6 (six) months UGC engaged a sub-contractor, named “Rocky Constructions”. It is clear from all that we have seen from the carriage of this contract by UGC that this company does not have the capacity and conditions to undertake the construction of this Irrigation Scheme.
The State, through the Government must already know that this company had problems with the Gleno Prison rehabilitation project in Ermera, because it has been established by investigation that the budget allocated in this prison rehabilitation project did not conform with the technical calculations or the Bill of Quantities, or that the budget allocated was in excess of the required works.
Why has the Government, especially the relevant ministries or departments continued to grant construction contracts to this company?
Mr. President, fellow Deputies (MPs).
When we look at the whole of the Bebui Irrigation Scheme Construction this contract process, we see strong indications of “Conspiracy, Nepotism and Payoffs” having been involved. Why else would such a large project involving a budget of US$8.569 million did not undergo a tender process but was instead single sourced, or in other words, selecting friends?
The other grave concern we have is that in the Sub-Contract Agreement Ref. No. RCPL-UGC/ITB 810827/SUBCON 09-001 between IGC and Rocky Constructions PTY LTS.
Article 6 of the Agreement regarding the Contract Costs states amongst other things:
6.2 The agreed Sub-Contract price is in US Dollars and are: US$3,900,000.00
6.5 The Sub-Contract costs include all obligations (obligation to import construction material), to pay 2% duties, and other duties and taxes payable by the Sub-Contractor. If the Principal Contractor is for some reason liable for payment of any duties that should be payable by the Sub-Contractor, such payments that may be made by the Principal Contractor shall be deducted from the total moneys payable to the Sub-contractor for construction progress payments.
Mr. President and fellow deputies.
Our view is that UGC could not have legally entered into the Sub-contract, but what is worse is that certain members of government knew of the Sub-Contract having been entered into, worse because although the original contract amount was for US$8.569 million, the Sub-Contract was made for the mere amount of US$3.9 million.
FRETILIN considers this to be criminal behaviour, and that the company involved, UGC, needs to be investigated urgently, as well as the relevant Ministries, because the state has been deceived and there has games played with the peoples’ money.
Friends, the Sub-Contract entered into by UGC breaches the Procurement Law, and worse, the Sub-contracting at less than 50% of the original contract price ($8.569 million) as far as we are concerned is criminal conduct that has to be thoroughly investigated.
The technical design as far as we are concerned can only be considered to be draft designs, because they were not at any stage approved by certified engineers, and worse, they did not comply with construction engineering standards.
We also understand that there are always Consultant’s and Management Fees in such construction contracts. However, the Bebui Irrigation Construction is relatively straightforward construction, because it involves the constructing a simple dam and intake. Even this was not designed or constructed utilizing standards, with the canals being constructed as if they were a wall for a house, and some to this day have been left abandoned (see photos).
The budget allocated was not according to the Bill of Quantities, because no in depth technical survey was done and the moneys were allocated by guesswork.
Let’s compare this with look the previous construction of the Laclo Irrigation Construction in Manatuto, which cost US$6,701,122 million. The Consultant’s, Management and other associated fees totalled US$2,400,870. The construction of the Laclo Manatuto irrigation scheme was completed with high quality and to a high standard and the canals were dug in to the ground.
We have to make this comparison because this is the Peoples’ money we are talking about here. There can be no justification based on how long ago it was because after all building material costs have fallen because of the AMP government’s own reform of the Tax Laws.
There are many other examples of such incompetence by this Government including the Baucau Reference Hospital, which has been due for completion for more two and a half years but which is now abandoned. We have heard all sorts of statements about it in the press but to date there has been no progress whatsoever and it has just been left idle. This is a demonstration of this government’s irresponsibility.
Many Referendum Package projects have resulted in works of inferior quality, like the construction of the Wereca-Lacluta River Irrigation Scheme. The protection banks were brought down by water from the first rains. It is nothing more than throwing out good money. The construction was not according to standards there either. Constructions are simple done according to personal whims. The AMP government has to take responsibility, because it is a result of their lack of planning on projects that are implemented recklessly (see photos)
For these reasons FRETILIN demands from the Government that the following documents be delivered to this parliament:
· The Bebui Irrigation Scheme Contract with United General Constructions.
· The Sub-contract Document with the Sub-contractor Rocky Constructions.
· All other documents relevant to this contract.
With this FRETILIN demands this parliament to urgently establish a Parliamentary Inquiry to get to the bottom of this issue.
I thank you all for your attention.
Inacio Freitas Moreira
Deputado (MP) FRETILIN
Note: Photos were tabled with the statement that are available from FRETILIN. Media at fretilin.media@gmail.com
terça-feira, 6 de abril de 2010
TENKE INVESTIGA PROJETU IRRIGASAUN AGRIKULURA IHA BEBUI, UTAOLARI, VIQUEQUE
DEKLARASAUN POLITIKA HUSI BANCADA FRETILIN
PARLAMENTU NASIONAL - R.D.T.L.
Dili, 5 de Abril de 2010
Nai Presidente Parlamento Nacional
Fernando de Araújo – Lasama
Ex.Cias
Atu hamentin ita nia Independência hau hanesan Deputado membro Parlamento Nacional no representante Povo nia, iha dever hodi haburas, no hamentin uma fukun ne’e nia knaar, hodi tatoli Povu nia preocupação ba Governo, no sai Povu nia lian, Povu nia isin, no materializa povo nia mehi.
Nudar Deputado hussi bancada FRETILIN hanesan oposição iha knaar no iha competência tomak atu tatoli Povu nia lian no hussu ba Governo, tuir art. 9°, alinea h, no artigos 137° e 138° tuir Rejimento haruka.
Halo requerimento ida ne’e hau hakarak hussu ba Governo atu bele hatan resposta ho escrito tuir Konstituição da República artigo 101° no. 2 e artigo 107°. Atu nune’e ita hotu bele hakruk ka halo tuir lei nebe iha.
Declaração Politica.
► Ohin Bancada Fretilin hakarak koalia kona ba Irrigação Bebui ho orçamento nebe aloka hahu Ano Fiscal 2008 ho montante $ 1,1 milhão, iha Ano Fiscal 2009 aloka $ 4,805 milhões e Ano Fiscal 2010 aloka tan 2.664 milhões, nebe osan total ba Irrigação ne’e hamutuk $ 8,569 milhões.
Hanesan ita hotu hatene ona katak Construção Irrigação Bebui atrasado, ba tinan ida ne’e lao ona ba tinan tolu hahu aloka osan hanesan hatete iha leten. Ita nia povo iha Uatulari labele halo natar. Governo de facto racik hatete katak povo Uatulari sei simu fos MTCI saka ida ida ho osan $ 30 cada fulan bahinra hahu halo construção ne’e. Maibe, povo Uatulari racik halerik hanesan ita hotu hare iha TVTL, povo Uatulari racik mos hatete iha TVTL, atu hakarak sosa fos MTCI, maibe Fos MTCI mos la faan iha neba.
Resultado fiscalização hussi Comissão G, hare resultado construção atrasado, qualidade projecto la standard, at liu tan kanal irrigação nia forma halo fali hanesan didin uma nia, (hare foto).
Projecto Irrigação Bebui hetan Contrato hussi Companhia “United General Constructions”. Companhia UGC ne’e hahu construção ne’e mesak, hafoin to’o tiha fulan 6 (nen) companhia UGC ne’e halo fali Sub-contrato ida ho Companhia “Rocky Constructions”. Bahinra ita hare ba hahalok ne’e companhia UGC ne’e laiha duni capacidade e condições atu halo projecto construção Irrigação ne’e.
Estado, liu liu Governo hatene ona katak companhia ne’e iha problemas ba rehabilitação Prisão Gleno Ermera, tamba osan nebe aloka ba rehabilitação Prisão ne’e la tuir calculo tecnico ka BoQ, ka osan nebe aloka ne’e exagerado!...
Tamba saida mak Governo liu liu Ministério no departementos competentes fo tan contrato Projecto boot ne’e ba companhia ne’e?
Nain Presidente no maluk Deputados sira.
Bahinra ita hare fila fali ba hahalok iha leten, ami considera e desconfia katak processo hotu hotu nebe halo relaciona ho Projecto Construção Irrigação Bebui ne’e iha duni, CNS “Conspiração, Neopotismo e Suborno”. Tamba saida mak projecto boot ho orçamento $ 8,569 milhões ne’e halo processo aprovisionamento ho single sources deit ka hatudo malu deit?
Preocupação seluk nebe ami ami hare hanesan grave maka iha Documento Sub-Contract Agreement Ref. No. RCPL-UGC/ITB 810827/SUBCON 09-001 entre UGC ho Rocky Construtions PTY.LTD. (RCPL) iha artigu 6 kona ba Kustu Kontrato nia:
6.1. …..
6.2. Kustu Sub-Kontrato nebe konkorda tiha ne’e mak iha Dolar Amerikano nia hanesan: USD $ 3, 900, 000.00
6.3. …….
6.4. …….
6.5. Kustu Sub-Kontrato ne’e inklui obrigasaun hotu-hotu (obrigasaun atu importa material construsaun nia) imposto 2%, no imposto sira seluk nebe Sub-Empreteiro bele selu. Se karik Empreteiro principal iha efeito pagamento ba imposto ne’e ho lori naran Sub-Empreteiro nia, pagamento ida ne’e tenke selu husi Empreteiro principal liu hussi hamenus tiha total pagamento osan nia husi progresso servisu Sub-Empreteiro nia.
Nain Presidente no maluk deputados sira.
Ami hare documento Sub-kontrato ne’e kontrator UGC halo la ho Base Legal, piur liu tan membros governo balu mak consiente halo Sub-Contrato ne’e, at liu tan mak osan nebe aloka hamutuk $ 8.569.000 Milhões maibe halo tan fali Sub-Kontrato ida ho kustu $ 3,900,000 Milhões.
Fretilin considera hahalok hanesan ne’e Crime, precisa duni halo investigasaun urgente ba Companhia UGC ne’e, no Ministerio nebe Competente, tamba bosok Estado no halo manipulação osan povo nia.
Maluk sira, Sub-Contrato nebe companhia UCG halo contra Lei aprovisionamento, piur liu tan Sub-contrato ne’e halo tan menos de 50% hussi total orçamento nebe aloka, (8,569 M) ami hanoin ne’e Crime precisa duni halo investigação.
Desenho Tecnico Irrigação ne’e ami considera hanesan Draft, tamba seidauk hetan aprovação hussi engenheiros nebe competente, e piur liu tan la tuir Desenho tecnico nebe Standart.
Ami mos compriende katak ho Orçamento nebe aloka ne’e ba; Construção Irrigação, Consultan no Managemen Fee. Maibe construção Irrigação Bebui ho nia tipo de Irrigação nebe halo Simples, tamba halo deit baragem ho Intake e piur liu tan construção ne’e la tuir Standart, kanal be nia halo fali hanesan parede uma nia e balu to’o oin loron abandona hela, (hare foto).
Orçamento nebe aloka la tuir BoQ, tamba la halo levantamento tecnico profundo e osan hirak ne’e aloka hanesan siik deit.
Mai ita hakiduk ba kotuk hare fila fali ba iha Construção Irrigação Laclo Manatuto ho orçamento $ 6 701 122 Milhões ba Construção Irrigação. Consultan no Managemen Fee no seluk selu tan hamutuk $ 2 400 870 milhões. Construção Irrigação Laclo Manatuto halo ho qualidade e standard e kanal Be nia halo iha be okos.
Comparação ne’e ami tenke halo tamba osan ne’e Povo nia. Labele halo justificação tinan hirak ba kotuk mai to’o iha 2010. Preço materiais ba construção ita labele discute tamba AMP rasik halo tiha ona revisão ba Lei Tributária.
Exemplo barak hatudo momos, tamba incapacidade Governo ida ne’e nia, maka construção Hospital Referencia Baucau, lao ona ba tinan rua resin ona maibe to’o oin loron projecto ne’e abandona hela…… Halo declarações oin oin iha media maibe to’o oin loron laiha progresso hussik hela deit hanesan ne’e. Ne’e hatudo Iresponsabilidade Governo ida ne’e nia.
Projectos Pakote Referendum barak mak qualidade ladiak, hanesan Construção Irrigação Mota Wereca-Lacluta. Proteção ne'e toar bahinra mota tun primeira vez. hanesan soe osan deit. Construção la tuir Standart. Halo contrução tuir fali gosto. GAMP tenke toma responsabilidade, laiha plano halo projectos arbiru deit...... (hare foto).
Tamba ne’e Fretilin hussu ba Governo atu bele haruka mai iha UMA FUKUN ida ne’e:
· Documento Contrato Projecto Irrigação Bebui ho Companhia United General Constructions, UGC.
· Documento Contrato ho Sub-Contrator Rocky Constructions.
· E seluk seluk tan nebe precisa.
Ho nune’e Fretilin hussu no exige ba Parlamento ida ne’e atu urgentemente tenke hari Inquerito Parlamentar ida atu bele hare assunto nebe refere.
Ba ita boot sira nia atensaun hau hato’o Obrigado barak.
Inacio Freitas Moreira
Deputado Fretilin
terça-feira, 16 de março de 2010
MATE RUIN IHA AREA TIBAR, HOTEL FITUN LIMA
DEKLARASAUN POLITIKA
BANKADA PARLAMENTAR DA FRETILIN
Dili, 16 Marsu 2010
Iha 25 Fevereiru liu ba liu husi comunicado ba imprensa Bancada Parlamentar FRETILIN Ejiji Autoridade Kompetente Hapara konstrusaun “Pelican Paradise Resort” tanba rona katak ekipa forensica husi Victoria University, Australia, neebe halau busca ba mate ruin vitima neebe mate husi okupasaun military Indonesia nian hetan mate ruin neebe suspeita makas husi aswain resistensia balun iha neeba.
Iha komunikadu neeba Vice Presidente Bancada Parlamentar FRETILIN deputadu Francisco Branco ejiji ba autoridade kompetentes liu-liu ba guvernu de faktu atu hola medidas urjenti hodi trava aktividade konstrusaun Hotel boot Fitun Lima, ho naran “Pelican Paradise Resort”, iha dalan ninin tasi ibun Tibar tamba hodi bain rua hetan mate ruin nain hitu nian nebe suspeita makaas vitima aswain resistensia nian neebe mate tamba krime husi militar indonesia nian.
Iha tempo neeba kedas FRETILIN hetan kedas informasaun katak Komite 12 Novembru nebe halo kolaborasaun hamutuk ho ekipa forensic sira katak hetan mate ruin ne’ebe identifika ona husi restus faru nebe hamutuk ho mate ruin katak faru ne’e modelu hanesan husi tinan 1970’s no 1980’s nian. Maske sedu iha tempo neeba iha ona indikasaun forte katak mate ruin ne’e iha neba tamba krime husi militar Indonesia sira durante tempu okupasaun Indonesia.
Tamba ne’e bancada FRETILIN konsidera fatin tomak iha neeba hanesa fatin ‘Cena de Crime’ neebe bele sai nudar provas iha Tribunal ruma aban bainrua. Nune’e presiza preserva nudar provas maibe ita tenki kuidadu mos katak karik bele iha mate ruin seluk tan neebe hakoi iha fatin neeba.
Iha tempo neeba Bancada FRETILIN mos anitisipa katak Ministerio Publiku mos bele halao ona prosesu atu hapara aktividade konstrusaun iha “Pelican Paradise Resort” tuir lei prosesu penal neebe permite nunee.
Tuir Bancada FRETILIN nia hanoin prosesu buka, hetan no investiga mate ruin husi violasaun direitu humanus iha tempu tempu okupasaun militar Indonesia nian importante atu hetan justica no lia loos. Ita persiza respeita no fo apoiu ba matebian sira nia familia neebe iha direitu atu hetan justisa no lia loos. Tamba ne’e mak Bancada Parlamentar Fretilin ejiji kedas iha 25 Fevereiru 2010 katak autoridades tenke hola medidas urgente atu hapara konstrusaun, no investiga se iha mate ruin tan iha fatin neeba.
Comitiva husi bancada parlamentar FRETILIN composto husi Vice Presidenti bancada Francisco Branco no deputadus seluk husi bancada FRETILIN halau visita ba fatin kehe ruin iha loron 10, fulan Marsu liu ba. Iha duni oportunidade durante visita neeba atu koalia ho peritus sira neebe halau investigasaun forensica iha fatin neeba.
Iha informasaun balun neebe bancada FRETILIN nia comitiva hetan husi ekipa peritus forensica neeba katak motiva bancada halo deklarasaun politika ida nee.
Tuir informasaun neebe bancada FRETILIN hetan, obras para duni, ho kooperasaun husi kompanhia neebe halau konstrusaun. Director husi kompanhia Pelican Paradise resort halo visita formal mos ba Secretariu Geral Partidu FRETILIN nian, Dr. Mari Alkatiri tamba sira rekonhese katak mate ruin neebe hetan neeba ema resistensia nian, liliu ema FRETILIN neebe kaptura husi ai laran karik neebe hetan interrogasaun no torturasaun molok military Indonesia sira oho mate. Sira hatudu duni respeitu ba mate ruin neebe hetan no ba partidu historiku neebe halau funu iha tempo neeba.
Ami hare mos katak depois ami nia bancada visita iha semana kotuk mos Sr Primeiro Ministro de facto ho membru governu de factu balun mos visita ba fatin neeba.
Maibe too agora ami seidauk rona medidas saida mak governu de facto ka autoridade selkuk atu hola.
Tuir bancada FRETILIN nia hanoin, fatin nee presiza hetan investigasaun tomak, tamba tuir informasaun bele iha tan mate ruin ita nia aswain barak neebe militar Indonesia hakoi subar iha neeba. Ita hotu rona no koalia katak iha Tasi Tolu, iha Tibar no sorin besik neeba fatin neebe bapak sira gosta hakoi ita nia aswain neebe hetan oho husi sira. Mate ruin nain hitu nee iha rate rua ketak confirma duni realidade ida nee.
Hanesan temi ona iha Deklarasaun ida nee, fatin konstrusaun iha neeba nee, cena de krime neebe bele iha provas tan kona ba Timor Oan seluk neebe hetan oho husi military Indonesia sira. Bele iha ema neebe hakarak haluha realidade krimes kontra humanidade neebe akontese iha ita nia rain, bele iha ema neebe hakarak hakoi historia ida nee, memoria Povo nian neebe lakon no seidauk hetan sira nia maluk ka camaradas, maibe bancada FRETILIN solidario ho Povo barak liu neebe ami fiar metin lakoi subar, hakoi ka haluha realidade historia violasaun direitus humanus iha funu nia laran, no hakarak buka justisa ba sira.
Tamba nee mak bancada FRETILIN ezigi, tenke para konstrusaun ofisialmente no notifika ofisialmente ba uma fukun ida nee husi autoridade kompetente katak ida nee halo duni, too peritus forensico sira satisfeito katak mate ruin la iha tan.
Maibe, tuir bancada FRETILIn nia hanoin mos iha kestaun bot neebe hamosu husi akontesimentu hetan mate ruin ida nee. Fatin nee laos fatin sagrado ona? Lolos fatin nee laos hetan ona rekonesimentu husi estadu katak labele sai tan buat seluk hanesan hotel, ka fatin halimar golf, ka toba iha kuartu luxu fali, tamba nee sai fatin ema aswain ita nian fatin mate sagradu atu ita hetan ita nia soberania nasional. Nee ita tenke konsidera ho kuidadu no ho didiak, tamba tuir ami nia hare, fatin nee Lulik ona husi ponto de vista ita nia historia funu nian. Oin seluk, bainhira governu ida nee continua autoriza ida nee hodi sai hotel luxu “fitun lima” “Pelican Paradise Resort,” maibe hotel luxu fitun lima ida nee hamrik iha mate ruin aswain sira nia leten.
Nunee fatin nee mos bele sai nudar jardin historiku memorial ida kona ba ita nia aswain neebe hetan mate husi regime militar Indonesia nian.
Kestaun ida seluk mos mak nee; iha programa mos atu halau konstrusaun iha fatin seluk, hanesan Tasi Tolu, neebe uluk mos iha historia barak katak bapak sira oho ita nia aswain resistensia no hakoi subar sira iha neeba.
Ita presiza lei especial ida kona ba importansia fatin Lulik sira nee, neebe agora hatene ona maibe abain bainrua sei hetan tan. Ita tauk mak loron ruma kompanhia investor ruma bele hetan mate ruin maibe tamba lakoi para sira nia obras, sira la fo sai ba autoridades no taka subar. Nunee ita nia aswain nia mate ruin baral bele lakon ho tempo. Ida nee bancada FRETILIN lakoi akontese.
Tamba nee presiza lei especial neebe obriga konstrutor sira atu notifika ba autoridades se hetan mate ruin ruma, no tenke mos kondisaun konstrusaun nunee mos.
Ba ita nia Povo barak neebe lakon maluk no camaradas iha funu laran, prosesu hetan ruin nee mos prosesu importante iha prosesu buka justisa. Husu ba senhores no senhoras deputados no deputadas sira hamuutk buka tuir oinsa ita bele assesgura rekonesimentu metin no apropriado ba maluk aswain sira neebe fo sira nia moris ba ita hotu sai soberano no independente ohin loron.
Nee ita nia dever nasional.
Obrigado Sr Presidenti.
Deputadu Domingos Sarmento
BANKADA PARLAMENTAR DA FRETILIN
Dili, 16 Marsu 2010
Iha 25 Fevereiru liu ba liu husi comunicado ba imprensa Bancada Parlamentar FRETILIN Ejiji Autoridade Kompetente Hapara konstrusaun “Pelican Paradise Resort” tanba rona katak ekipa forensica husi Victoria University, Australia, neebe halau busca ba mate ruin vitima neebe mate husi okupasaun military Indonesia nian hetan mate ruin neebe suspeita makas husi aswain resistensia balun iha neeba.
Iha komunikadu neeba Vice Presidente Bancada Parlamentar FRETILIN deputadu Francisco Branco ejiji ba autoridade kompetentes liu-liu ba guvernu de faktu atu hola medidas urjenti hodi trava aktividade konstrusaun Hotel boot Fitun Lima, ho naran “Pelican Paradise Resort”, iha dalan ninin tasi ibun Tibar tamba hodi bain rua hetan mate ruin nain hitu nian nebe suspeita makaas vitima aswain resistensia nian neebe mate tamba krime husi militar indonesia nian.
Iha tempo neeba kedas FRETILIN hetan kedas informasaun katak Komite 12 Novembru nebe halo kolaborasaun hamutuk ho ekipa forensic sira katak hetan mate ruin ne’ebe identifika ona husi restus faru nebe hamutuk ho mate ruin katak faru ne’e modelu hanesan husi tinan 1970’s no 1980’s nian. Maske sedu iha tempo neeba iha ona indikasaun forte katak mate ruin ne’e iha neba tamba krime husi militar Indonesia sira durante tempu okupasaun Indonesia.
Tamba ne’e bancada FRETILIN konsidera fatin tomak iha neeba hanesa fatin ‘Cena de Crime’ neebe bele sai nudar provas iha Tribunal ruma aban bainrua. Nune’e presiza preserva nudar provas maibe ita tenki kuidadu mos katak karik bele iha mate ruin seluk tan neebe hakoi iha fatin neeba.
Iha tempo neeba Bancada FRETILIN mos anitisipa katak Ministerio Publiku mos bele halao ona prosesu atu hapara aktividade konstrusaun iha “Pelican Paradise Resort” tuir lei prosesu penal neebe permite nunee.
Tuir Bancada FRETILIN nia hanoin prosesu buka, hetan no investiga mate ruin husi violasaun direitu humanus iha tempu tempu okupasaun militar Indonesia nian importante atu hetan justica no lia loos. Ita persiza respeita no fo apoiu ba matebian sira nia familia neebe iha direitu atu hetan justisa no lia loos. Tamba ne’e mak Bancada Parlamentar Fretilin ejiji kedas iha 25 Fevereiru 2010 katak autoridades tenke hola medidas urgente atu hapara konstrusaun, no investiga se iha mate ruin tan iha fatin neeba.
Comitiva husi bancada parlamentar FRETILIN composto husi Vice Presidenti bancada Francisco Branco no deputadus seluk husi bancada FRETILIN halau visita ba fatin kehe ruin iha loron 10, fulan Marsu liu ba. Iha duni oportunidade durante visita neeba atu koalia ho peritus sira neebe halau investigasaun forensica iha fatin neeba.
Iha informasaun balun neebe bancada FRETILIN nia comitiva hetan husi ekipa peritus forensica neeba katak motiva bancada halo deklarasaun politika ida nee.
Tuir informasaun neebe bancada FRETILIN hetan, obras para duni, ho kooperasaun husi kompanhia neebe halau konstrusaun. Director husi kompanhia Pelican Paradise resort halo visita formal mos ba Secretariu Geral Partidu FRETILIN nian, Dr. Mari Alkatiri tamba sira rekonhese katak mate ruin neebe hetan neeba ema resistensia nian, liliu ema FRETILIN neebe kaptura husi ai laran karik neebe hetan interrogasaun no torturasaun molok military Indonesia sira oho mate. Sira hatudu duni respeitu ba mate ruin neebe hetan no ba partidu historiku neebe halau funu iha tempo neeba.
Ami hare mos katak depois ami nia bancada visita iha semana kotuk mos Sr Primeiro Ministro de facto ho membru governu de factu balun mos visita ba fatin neeba.
Maibe too agora ami seidauk rona medidas saida mak governu de facto ka autoridade selkuk atu hola.
Tuir bancada FRETILIN nia hanoin, fatin nee presiza hetan investigasaun tomak, tamba tuir informasaun bele iha tan mate ruin ita nia aswain barak neebe militar Indonesia hakoi subar iha neeba. Ita hotu rona no koalia katak iha Tasi Tolu, iha Tibar no sorin besik neeba fatin neebe bapak sira gosta hakoi ita nia aswain neebe hetan oho husi sira. Mate ruin nain hitu nee iha rate rua ketak confirma duni realidade ida nee.
Hanesan temi ona iha Deklarasaun ida nee, fatin konstrusaun iha neeba nee, cena de krime neebe bele iha provas tan kona ba Timor Oan seluk neebe hetan oho husi military Indonesia sira. Bele iha ema neebe hakarak haluha realidade krimes kontra humanidade neebe akontese iha ita nia rain, bele iha ema neebe hakarak hakoi historia ida nee, memoria Povo nian neebe lakon no seidauk hetan sira nia maluk ka camaradas, maibe bancada FRETILIN solidario ho Povo barak liu neebe ami fiar metin lakoi subar, hakoi ka haluha realidade historia violasaun direitus humanus iha funu nia laran, no hakarak buka justisa ba sira.
Tamba nee mak bancada FRETILIN ezigi, tenke para konstrusaun ofisialmente no notifika ofisialmente ba uma fukun ida nee husi autoridade kompetente katak ida nee halo duni, too peritus forensico sira satisfeito katak mate ruin la iha tan.
Maibe, tuir bancada FRETILIn nia hanoin mos iha kestaun bot neebe hamosu husi akontesimentu hetan mate ruin ida nee. Fatin nee laos fatin sagrado ona? Lolos fatin nee laos hetan ona rekonesimentu husi estadu katak labele sai tan buat seluk hanesan hotel, ka fatin halimar golf, ka toba iha kuartu luxu fali, tamba nee sai fatin ema aswain ita nian fatin mate sagradu atu ita hetan ita nia soberania nasional. Nee ita tenke konsidera ho kuidadu no ho didiak, tamba tuir ami nia hare, fatin nee Lulik ona husi ponto de vista ita nia historia funu nian. Oin seluk, bainhira governu ida nee continua autoriza ida nee hodi sai hotel luxu “fitun lima” “Pelican Paradise Resort,” maibe hotel luxu fitun lima ida nee hamrik iha mate ruin aswain sira nia leten.
Nunee fatin nee mos bele sai nudar jardin historiku memorial ida kona ba ita nia aswain neebe hetan mate husi regime militar Indonesia nian.
Kestaun ida seluk mos mak nee; iha programa mos atu halau konstrusaun iha fatin seluk, hanesan Tasi Tolu, neebe uluk mos iha historia barak katak bapak sira oho ita nia aswain resistensia no hakoi subar sira iha neeba.
Ita presiza lei especial ida kona ba importansia fatin Lulik sira nee, neebe agora hatene ona maibe abain bainrua sei hetan tan. Ita tauk mak loron ruma kompanhia investor ruma bele hetan mate ruin maibe tamba lakoi para sira nia obras, sira la fo sai ba autoridades no taka subar. Nunee ita nia aswain nia mate ruin baral bele lakon ho tempo. Ida nee bancada FRETILIN lakoi akontese.
Tamba nee presiza lei especial neebe obriga konstrutor sira atu notifika ba autoridades se hetan mate ruin ruma, no tenke mos kondisaun konstrusaun nunee mos.
Ba ita nia Povo barak neebe lakon maluk no camaradas iha funu laran, prosesu hetan ruin nee mos prosesu importante iha prosesu buka justisa. Husu ba senhores no senhoras deputados no deputadas sira hamuutk buka tuir oinsa ita bele assesgura rekonesimentu metin no apropriado ba maluk aswain sira neebe fo sira nia moris ba ita hotu sai soberano no independente ohin loron.
Nee ita nia dever nasional.
Obrigado Sr Presidenti.
Deputadu Domingos Sarmento
segunda-feira, 15 de março de 2010
DEKLARASAUN POLITIKA BANCADA FRETILIN PAKOTE REFERENDU, Dili, 15 de Março de 2010
Nai Presidente Parlamento Nacional
Fernando de Araújo – Lasama
Ex.Cias
Atu hamentin no haburas ita nia Independência hau hanesan Deputado membro Parlamento Nacional no representante Povo nia, iha dever hodi haburas, no hamentin uma fukun ne’e nia knaar, hodi tatoli Povu nia preocupação ba Governo, no sai Povu nia lian, Povu nia isin, no materializa povo nia mehi.
Nudar Deputado hussi bancada FRETILIN hanesan oposição iha knaar no iha competência tomak atu tatoli Povu nia lian no hussu ba Governo, tuir art. 9°, alinea h, no artigos 137° e 138° tuir Rejimento haruka.
Halo requerimento ida ne’e hau hakarak hussu ba Governo atu bele hatan resposta ho escrito tuir Konstituição da República artigo 101° no. 2 e artigo 107°. Atu nune’e ita hotu bele hakruk ka halo tuir lei nebe iha.
Declaração Politica.
► Ohin Bancada Fretilin hakarak koalia dalan ida tan kona ba Governo nia incapacidade nebe halo decisão Politica ida Inconstitucional hodi aloka osan tokon ba tokon cria “Pakote Referendum”. “Pakote Referendum” mosu tamba incapacidade Governo ida ne’e nia ba execução orçamento Ano fiscal 2009 nia.
Enquadramento Legal;
* Artigo 95 – Constituição RDTL hateten Knaar Parlamento Nacional mak knaar Exclusivo;
Alinea q: Regime orcamento nia.
Knar seluk tan;
Alinea b: Delibera kona ba relatório knaar governo nia
Alinea d: Delibera kona ba Plano orçamento Estado nia no mos relatório kona ba Orçamento ne’e.
Alinea e: Fiscaliza oinsa Estado halao Orçamento Nacional.
Decreto do Parlamento Nacional no. 20/II – O Orcamento Geral do Estado de 2009.
Revisao do Orcamento em Curso ao Parlamento Nacional/ Orcamento Rectificativo.
Actus Inconstitucionais nebe Governo ida halo mak hanesan tuir mai:
* Osan nebe aloka ba iha pakote referendum laiha aprovação hussi Parlamento Nacional.
* Laiha decisão final ba montante orçamento nebe aloka ba iha Pakote Referendum.
* Orçamento Estado, fo fali ba iha Instituição Privado mak halo gestão.
Osan nebe lakon iha Governo, MF tenke responsabilisa, ami senti orçamento geral barak mak lakon; Tamba Sobu Sistema, halo decisão la tuir lei no relatório Delloite hakerek iha indisius nebe la claro ba gestão financeira.
Nain Presidente no maluk deputado sita;
Problemas controversiais nebe mosu, bahinra hahu koalia kona ba “Pakote Referendum” maka;
- Pakote Referendum ne’e mossu tamba Iresponsabilidade no Incapacidade Governo ida ne’e nia.
- Iha discução Orçamento Geral do estado 2010 nia, governo lahalo explicação nebe detalhado. Tamba informações nebe iha kona Pakote Referendum Deputados sira hussu ba Sua Ex.cia Senhora Emilia Pires hanesan Ministra Finanças, dehan “lahatene”(Timor Post 27 Outubro 2009). Fretilin considera hanesan taka falta deit no bosok representantes povo iha uma Fukun ne’e.
- To’o oin loron ita hotu lahatene orçamento nebe aloka ba Pakote Referendum ne’e hira?! Osan hirak ne’e sira (governo) hatete katak mai husi orçamento construção central electrica oleo pesado. Osan nebe aloka ba projecto oleo pesado hamutuk $ 87 milhões.
- Liu hussi lia verbal deit mak idak idak hatete sai, montante, orçamento Pakote Referendum. Membro governo balu hatete 70 milhões, (Timor Post, 18 de Setembro 2009), Shr Domingos Cairo hatete iha TV dehan $ 67 milhões, documento hussi governo haruka mai parlamento $63.717.443.42 milhões.
- Iha tan mos contrato seluk nebe Shr. Januario, asina hamutuk ho Shr Julio Alvaro ba instalações fio electricidade no harí postes. Osan ne’e hamutuk $ 16,693,000 milhões. Se hanesan ne’e total orçamento ba Pacote Referendum lolos ne’e hira???......
- Tamba ne’e ami hare konfusão boot ba total orçamento pakote referendum nia. Osan nebe lakon iha Governo, MF tenke responsabilisa, orçamento geral barak mak lakon; Tamba Sobu Sistema no relatório Delloite hakerek iha indisius nebe la claro ba gestão financeira, piur liu tan osan ho montante boot idak idak assina. Sobu Sistema ne’e loke dalan ba hamosu corrupção, uso la los osan Povo nia.
- Tempo nebe determinado ba implementação projectos pacote referendum fulan tolu, (Outubro – 31 Dezembro). Maibe to’o oin loron projectos barak mak la hotu, balu abandona hela, balu simu tiha osan maibe projecto la halo, balu halo maibe qualidade la diak, balu tan fali osan simu 20% maibe sosa uluk kareta, projecto labele hahu tamba osan ne’e sosa uluk tiha kareta e projectos físicos barak maka hetan estragos tamba força maior.
- Projectos hirak ne’e, halo descriminação boot ba iha Empresários sira. Construção escolas emergências,(dehan sala tolu, meia parede didin ho piku) medidas salas hirak ne’e lahate? $20,000,/unidade -hanesan ba iha fatin hotu hotu. Construção campu Basketball no volleyball halo iha fatin barak ho orçamento nebe la hanesan - Calculo tecnico salah e halo descriminação boot.
Canalização Be’e iha fatin balu halo descriminação hare fali cor partido nia. (Be Heda-Manatuto $40,000,- ba uma ida deit). Iha fatinbalu fura be’e mos laconsegue hotu, husik hela deit. Halo canalização be’e iha same, empresário ida hussi coodenador partido Politico ida ba sobu fali cano nebe existente, policia kaer ema ne’e, maibe ita la rona processo investigação to’o ona iha nebe. Iha problemas controverciais barak nebe ami labele temi hotu.
Nai Presidente no maluk deputados sira.
Bahinra hahu fahe projectos hussi pacote referendum, nain ulun sira balu halo comentários mesak furak deit hanesan:
- Pakote referendum $ 30 Milhões – Empresário TL simu projectu laiha tender. (Timor Post - 26 de Agosto de 2009). Declaração ne’e Inconstitucional, contra Lei. Será que osan ba pacote referendum mak 30 milhões ne’e deit?
- Pakote Referendum Hakbi’it Empresários lokal (Timor Post 19 de Setembro 2009), maibe agora hatete fali, empresários mak sala. Fo kbi’it ba ita nia empresários tenke halo plano didiak e cria condições antes ita fo knaar ba sira.
- Ho pacote referendum sira/governo hatete atu capacita ita nia empresários nacional sira, maibe empresário indonesia nia mos hetan pacote referendum (Timor Post 28 de Setembro de 2009). Hanesan ne’e naksalak boot tamba laiha plano no tamba iha interesse.
- Pakote Referendum sei fo baneficio ba povo (Timor Post 30 de Setembro 2009). Povo barak lahetan beneficio hussi pakote referendum, tamba projectos barak nebe halo laiha qualidade. Lolos Beneficio ne’e ba deit iha empresários balu nebe halo projectos ho qualidade ladiak.
- Osan olio Pesado ba Pakote Referendum (Timor Post fulan Setembro). Ita hotu lahatene osan hussi projecto construção óleo pesado ne’e hira. Ita labele si’ik deit hanesan mehi maibe tenke halo calculo matemático. Orçamento nebe aloka ba iha óleo pesado to’o oin loron problema boot tamba ba decisões nebe halo la tuir lei.
- Orçamento pacote referendum – Millaun 13 hadia Estradas. (Timor Post 24 de Setembro 2009) liu deit semana rua, Governo Fahe tan $ 26 milhões ba Pakote Estrada, (7 de Outubro de 2009). Piur liu tan lista nebe ami simu orçamento ba projecto estrada $ 26,981,519,79 milhões. Orçamento total hira mak ba projectos estradas??? Ami hare hanesan, problema boot ba alokação osan hirak ne’e ba pakote referendum!...La claro e osan lakon.
- Declaração hussi Shr. Domingos Cairo, STL 12 de Março de 2010, hatete osan nebe transfere hussi projecto óleo pesado $ 70 milhões, usa ba pakote referendum hamutuk 59 milhões ba projectos 662, empresários hamutuk 500 contratores.
- Total projectos hussi pacote referendum nebe ba apresenta iha Sua Ex.cia Presidente da Republica hamutuk 661 projectos (Timor Post, 9 de Novembro de 2009) contraria ho lista nebe ami simu hamutuk 828 projectos.
Nai Presidente no maluk deputados sira.
- Números osan ho projectos nebe ami hakerek iha leten halo ema hotu confusão e la hatene ida nebe mak los!?... Ho declarações hirak ne’e hatudo momos katak Governo ida ne’e la iha capacidade halo plano, laiha responsabilidade. Hahalok hanesan ne’e fo dalan duni osan sei lakon barak.
- Nain ulun sira balu halo comentário dehan “Pakote Referendum la usa maun bot”, maibe afinal projectos fahe malu deit. Oin nusa mak ita bele conhece malu maun bot se projectos hirak ne’e fahe malu
deit???...
- Ita nia empresários mos halo sira nia declarações mesak diak deit hanesan: Empresário nacional duni deadline pakote referendum – garante qualidade 100% (Timor Post, 6 de Novembro de 2009). Maibe afinal la hatudo, to’o oin loron, projectos barak mak abandonado, balu nem halo maibe simu tiha osan, barak liu mak duni deadline nebe hetan resultado ho qualidade ladiak, piur liu tan duni deadline halo projectos iha tempo udan, tamba pacote referendum halo iha tempo udan, ne’e mak at liu tan.
- Iha 20 de Novembro de 2009, (Timor Post) membro governo balu hatete:
Implementação pacote referendum liu ona 50%. Maibe realidade la hatudo, ita to’o ona iha fulan Março 2010, projectos balu sei halo hela. Ami mos rona katak iha projectos balu precisa tan osan adicional ho razões oin oin. Ida ne’e dala tan ami hakarak hatete, tamba Incapacidade no laiha plano nebe diak.
- Membro governo balu mos reconhece no fo sala ba pacote estrada (Timor post 23 de Novembro de 2009). E laos membro governo balu deit mak reconhece salah hirak ne’e, distintos deputados barak mos lamenta ba projectos hussi pakote referendum, só é que buat hotu hotu liu tiha ona tamba iha apoio bahinra hahu koalia kona ba pakote referendum. Diak liu koalia lolos deit, ita lalika hipócrita.
- Ikus liu ami hussu atu lalika fo sala ba empresários sira tamba salah boot liu, maka sira nebe iha hanoin hakarak cria pacote referendum ho osan nebe la executa hotu iha ano fiscal 2009. Governo tenke reconhece sala ida ne’e, tamba los duni, analise nebe halo osan nebe aloka ba iha pakote referendum ne’e barak mak lakon tamba razões nebe ami hatete iha leten.
- Parlamento precisa relatório final urgente:
• Projectos concluídos ho qualidade.
• Projectos concluídos nebe laiha qualidade.
• Projectos nebe abandona hela.
• Projectos nebe la halo maibe osan simu tiha hotu.
• Projectos hira mak sei halo to’o oin lororn.
• Projectos hira mak precisa orçamento addicional.
Ho nune’e Fretilin hussu no exige ba Parlamento ida ne’e atu urgentemente tenke hari Inquerito Parlamentar ida atu bele hare assunto nebe refere.
Ba ita boot sira nia atensaun hau hato’o Obrigado barak.
Inacio Freitas Moreira
Deputado Fretilin
Fernando de Araújo – Lasama
Ex.Cias
Atu hamentin no haburas ita nia Independência hau hanesan Deputado membro Parlamento Nacional no representante Povo nia, iha dever hodi haburas, no hamentin uma fukun ne’e nia knaar, hodi tatoli Povu nia preocupação ba Governo, no sai Povu nia lian, Povu nia isin, no materializa povo nia mehi.
Nudar Deputado hussi bancada FRETILIN hanesan oposição iha knaar no iha competência tomak atu tatoli Povu nia lian no hussu ba Governo, tuir art. 9°, alinea h, no artigos 137° e 138° tuir Rejimento haruka.
Halo requerimento ida ne’e hau hakarak hussu ba Governo atu bele hatan resposta ho escrito tuir Konstituição da República artigo 101° no. 2 e artigo 107°. Atu nune’e ita hotu bele hakruk ka halo tuir lei nebe iha.
Declaração Politica.
► Ohin Bancada Fretilin hakarak koalia dalan ida tan kona ba Governo nia incapacidade nebe halo decisão Politica ida Inconstitucional hodi aloka osan tokon ba tokon cria “Pakote Referendum”. “Pakote Referendum” mosu tamba incapacidade Governo ida ne’e nia ba execução orçamento Ano fiscal 2009 nia.
Enquadramento Legal;
* Artigo 95 – Constituição RDTL hateten Knaar Parlamento Nacional mak knaar Exclusivo;
Alinea q: Regime orcamento nia.
Knar seluk tan;
Alinea b: Delibera kona ba relatório knaar governo nia
Alinea d: Delibera kona ba Plano orçamento Estado nia no mos relatório kona ba Orçamento ne’e.
Alinea e: Fiscaliza oinsa Estado halao Orçamento Nacional.
Decreto do Parlamento Nacional no. 20/II – O Orcamento Geral do Estado de 2009.
Revisao do Orcamento em Curso ao Parlamento Nacional/ Orcamento Rectificativo.
Actus Inconstitucionais nebe Governo ida halo mak hanesan tuir mai:
* Osan nebe aloka ba iha pakote referendum laiha aprovação hussi Parlamento Nacional.
* Laiha decisão final ba montante orçamento nebe aloka ba iha Pakote Referendum.
* Orçamento Estado, fo fali ba iha Instituição Privado mak halo gestão.
Osan nebe lakon iha Governo, MF tenke responsabilisa, ami senti orçamento geral barak mak lakon; Tamba Sobu Sistema, halo decisão la tuir lei no relatório Delloite hakerek iha indisius nebe la claro ba gestão financeira.
Nain Presidente no maluk deputado sita;
Problemas controversiais nebe mosu, bahinra hahu koalia kona ba “Pakote Referendum” maka;
- Pakote Referendum ne’e mossu tamba Iresponsabilidade no Incapacidade Governo ida ne’e nia.
- Iha discução Orçamento Geral do estado 2010 nia, governo lahalo explicação nebe detalhado. Tamba informações nebe iha kona Pakote Referendum Deputados sira hussu ba Sua Ex.cia Senhora Emilia Pires hanesan Ministra Finanças, dehan “lahatene”(Timor Post 27 Outubro 2009). Fretilin considera hanesan taka falta deit no bosok representantes povo iha uma Fukun ne’e.
- To’o oin loron ita hotu lahatene orçamento nebe aloka ba Pakote Referendum ne’e hira?! Osan hirak ne’e sira (governo) hatete katak mai husi orçamento construção central electrica oleo pesado. Osan nebe aloka ba projecto oleo pesado hamutuk $ 87 milhões.
- Liu hussi lia verbal deit mak idak idak hatete sai, montante, orçamento Pakote Referendum. Membro governo balu hatete 70 milhões, (Timor Post, 18 de Setembro 2009), Shr Domingos Cairo hatete iha TV dehan $ 67 milhões, documento hussi governo haruka mai parlamento $63.717.443.42 milhões.
- Iha tan mos contrato seluk nebe Shr. Januario, asina hamutuk ho Shr Julio Alvaro ba instalações fio electricidade no harí postes. Osan ne’e hamutuk $ 16,693,000 milhões. Se hanesan ne’e total orçamento ba Pacote Referendum lolos ne’e hira???......
- Tamba ne’e ami hare konfusão boot ba total orçamento pakote referendum nia. Osan nebe lakon iha Governo, MF tenke responsabilisa, orçamento geral barak mak lakon; Tamba Sobu Sistema no relatório Delloite hakerek iha indisius nebe la claro ba gestão financeira, piur liu tan osan ho montante boot idak idak assina. Sobu Sistema ne’e loke dalan ba hamosu corrupção, uso la los osan Povo nia.
- Tempo nebe determinado ba implementação projectos pacote referendum fulan tolu, (Outubro – 31 Dezembro). Maibe to’o oin loron projectos barak mak la hotu, balu abandona hela, balu simu tiha osan maibe projecto la halo, balu halo maibe qualidade la diak, balu tan fali osan simu 20% maibe sosa uluk kareta, projecto labele hahu tamba osan ne’e sosa uluk tiha kareta e projectos físicos barak maka hetan estragos tamba força maior.
- Projectos hirak ne’e, halo descriminação boot ba iha Empresários sira. Construção escolas emergências,(dehan sala tolu, meia parede didin ho piku) medidas salas hirak ne’e lahate? $20,000,/unidade -hanesan ba iha fatin hotu hotu. Construção campu Basketball no volleyball halo iha fatin barak ho orçamento nebe la hanesan - Calculo tecnico salah e halo descriminação boot.
Canalização Be’e iha fatin balu halo descriminação hare fali cor partido nia. (Be Heda-Manatuto $40,000,- ba uma ida deit). Iha fatinbalu fura be’e mos laconsegue hotu, husik hela deit. Halo canalização be’e iha same, empresário ida hussi coodenador partido Politico ida ba sobu fali cano nebe existente, policia kaer ema ne’e, maibe ita la rona processo investigação to’o ona iha nebe. Iha problemas controverciais barak nebe ami labele temi hotu.
Nai Presidente no maluk deputados sira.
Bahinra hahu fahe projectos hussi pacote referendum, nain ulun sira balu halo comentários mesak furak deit hanesan:
- Pakote referendum $ 30 Milhões – Empresário TL simu projectu laiha tender. (Timor Post - 26 de Agosto de 2009). Declaração ne’e Inconstitucional, contra Lei. Será que osan ba pacote referendum mak 30 milhões ne’e deit?
- Pakote Referendum Hakbi’it Empresários lokal (Timor Post 19 de Setembro 2009), maibe agora hatete fali, empresários mak sala. Fo kbi’it ba ita nia empresários tenke halo plano didiak e cria condições antes ita fo knaar ba sira.
- Ho pacote referendum sira/governo hatete atu capacita ita nia empresários nacional sira, maibe empresário indonesia nia mos hetan pacote referendum (Timor Post 28 de Setembro de 2009). Hanesan ne’e naksalak boot tamba laiha plano no tamba iha interesse.
- Pakote Referendum sei fo baneficio ba povo (Timor Post 30 de Setembro 2009). Povo barak lahetan beneficio hussi pakote referendum, tamba projectos barak nebe halo laiha qualidade. Lolos Beneficio ne’e ba deit iha empresários balu nebe halo projectos ho qualidade ladiak.
- Osan olio Pesado ba Pakote Referendum (Timor Post fulan Setembro). Ita hotu lahatene osan hussi projecto construção óleo pesado ne’e hira. Ita labele si’ik deit hanesan mehi maibe tenke halo calculo matemático. Orçamento nebe aloka ba iha óleo pesado to’o oin loron problema boot tamba ba decisões nebe halo la tuir lei.
- Orçamento pacote referendum – Millaun 13 hadia Estradas. (Timor Post 24 de Setembro 2009) liu deit semana rua, Governo Fahe tan $ 26 milhões ba Pakote Estrada, (7 de Outubro de 2009). Piur liu tan lista nebe ami simu orçamento ba projecto estrada $ 26,981,519,79 milhões. Orçamento total hira mak ba projectos estradas??? Ami hare hanesan, problema boot ba alokação osan hirak ne’e ba pakote referendum!...La claro e osan lakon.
- Declaração hussi Shr. Domingos Cairo, STL 12 de Março de 2010, hatete osan nebe transfere hussi projecto óleo pesado $ 70 milhões, usa ba pakote referendum hamutuk 59 milhões ba projectos 662, empresários hamutuk 500 contratores.
- Total projectos hussi pacote referendum nebe ba apresenta iha Sua Ex.cia Presidente da Republica hamutuk 661 projectos (Timor Post, 9 de Novembro de 2009) contraria ho lista nebe ami simu hamutuk 828 projectos.
Nai Presidente no maluk deputados sira.
- Números osan ho projectos nebe ami hakerek iha leten halo ema hotu confusão e la hatene ida nebe mak los!?... Ho declarações hirak ne’e hatudo momos katak Governo ida ne’e la iha capacidade halo plano, laiha responsabilidade. Hahalok hanesan ne’e fo dalan duni osan sei lakon barak.
- Nain ulun sira balu halo comentário dehan “Pakote Referendum la usa maun bot”, maibe afinal projectos fahe malu deit. Oin nusa mak ita bele conhece malu maun bot se projectos hirak ne’e fahe malu
deit???...
- Ita nia empresários mos halo sira nia declarações mesak diak deit hanesan: Empresário nacional duni deadline pakote referendum – garante qualidade 100% (Timor Post, 6 de Novembro de 2009). Maibe afinal la hatudo, to’o oin loron, projectos barak mak abandonado, balu nem halo maibe simu tiha osan, barak liu mak duni deadline nebe hetan resultado ho qualidade ladiak, piur liu tan duni deadline halo projectos iha tempo udan, tamba pacote referendum halo iha tempo udan, ne’e mak at liu tan.
- Iha 20 de Novembro de 2009, (Timor Post) membro governo balu hatete:
Implementação pacote referendum liu ona 50%. Maibe realidade la hatudo, ita to’o ona iha fulan Março 2010, projectos balu sei halo hela. Ami mos rona katak iha projectos balu precisa tan osan adicional ho razões oin oin. Ida ne’e dala tan ami hakarak hatete, tamba Incapacidade no laiha plano nebe diak.
- Membro governo balu mos reconhece no fo sala ba pacote estrada (Timor post 23 de Novembro de 2009). E laos membro governo balu deit mak reconhece salah hirak ne’e, distintos deputados barak mos lamenta ba projectos hussi pakote referendum, só é que buat hotu hotu liu tiha ona tamba iha apoio bahinra hahu koalia kona ba pakote referendum. Diak liu koalia lolos deit, ita lalika hipócrita.
- Ikus liu ami hussu atu lalika fo sala ba empresários sira tamba salah boot liu, maka sira nebe iha hanoin hakarak cria pacote referendum ho osan nebe la executa hotu iha ano fiscal 2009. Governo tenke reconhece sala ida ne’e, tamba los duni, analise nebe halo osan nebe aloka ba iha pakote referendum ne’e barak mak lakon tamba razões nebe ami hatete iha leten.
- Parlamento precisa relatório final urgente:
• Projectos concluídos ho qualidade.
• Projectos concluídos nebe laiha qualidade.
• Projectos nebe abandona hela.
• Projectos nebe la halo maibe osan simu tiha hotu.
• Projectos hira mak sei halo to’o oin lororn.
• Projectos hira mak precisa orçamento addicional.
Ho nune’e Fretilin hussu no exige ba Parlamento ida ne’e atu urgentemente tenke hari Inquerito Parlamentar ida atu bele hare assunto nebe refere.
Ba ita boot sira nia atensaun hau hato’o Obrigado barak.
Inacio Freitas Moreira
Deputado Fretilin
Subscrever:
Mensagens (Atom)
